Disfaji yani yutma bozukluğu yiyeceğin ağızdan alınıp mideye ulaşana kadar olan aşamalarda meydana gelen bir sorunlar sonucunda ortaya çıkan sorunların genel adıdır. Disfaji tüm yaş gruplarında ortaya çıkabilen yapısal ve fizyolojik anormalliklerden kaynaklanan bir durumdur. Yutma bozukluğu yutmanın üç temel aşamasında gerçekleşir. Oral faz, farengeal faz ve özefageal faz. Bu fazların her birinde gerçekleşen sorunlar oral disfaji, farengeal disfaji, özefageal disfaji olarak adlandırılır.

Oral Disfaji: Yiyeceğin ağza alınması, ağız içinde bolus haline getirilmesi ve farenkse doğru ilerletilmesinde görülen sorunlardır. Yutmanın oral fazı istemli olarak gerçekleşir. Bu fazda meydana gelen yutma bozuklukları genel olarak nöroljik bozukluklar, azalan salya kontrolü, ağız içinde ağrılı bir lezyon ya da kanserden kaynaklanan oral cerrahi sonrasında görülebilir. Demanslı bireylere de oral farkındalık azaldığından oral disfaji ortaya çıkabilir.

Farengeal Disfaji: Ferangeal fazda yiyecek farenkse geldikten sonra yumuşak damak kalkarak nazofarenksi kapatır böylece yiyecekler burun boşluğuna kaçmaz, gırtlak öne ve yukarı doğru hareket eder bu da yiyeceğin soluk borusu ve akciğerlerine kaçışını önler. Bütün bu senkronizasyon çok kısa sürede gerçekleşir ve bu muhteşem düzeneğin herhangi bir yerinde meydana gelen bir aksaklıkta farengeal disfaji görülür. Farenngal disfaji; inme, kafa travmaları, spinal kord yaralanmaları, Myestania Gravis, Alzheimer, ALS, Parkinson, Multiple Sklerozis, baş ve boyun kanserleri, entübasyon ve trakesotomi gibi durumlarda görülebilir.

Özefageal Disfaji: Yiyeceğin ve içeceğin farenksten özefagusa geçerek mideye ulaşana kadar olan süredir. Bu aşamada bireyler gerçekte özefagusta olan bir sorunu gırtlakta gibi tanımlayabilirler. Özefageal fazda iki temel sorun vardır. İlki mide açıklığının dar olması. Böyle bir durumda ilk semptom katı yiyecekler ile alınır. Diyet değişikliği bireyi rahatlatabilir. İkinci sorun özefagusta olan peristaltik hareketlerin olmaması ya da sınırlı oluşu. Özefageal disfaji; Reflü, Özefageal Dismotiliy, Özefageal spazm, Özefagus yaralanmaları, Zenker diverticulum, Krikofareangeal Fonksiyon Bozukluklarında görülebilir.

Disfaji semptomları;

Yemek sırasında ve yemekten hemen sonra öksürme

Sıklıkla yutma sırasındaki zamanlama sorunundan kaynaklanan boğulma riski

Bireylerin yiyeceği boğazda kalıyormuş gibi hissettiklerini tanımlaması

Yutma sırasında ağrı hissetmeleri

Kişilerin boğazlarında bir yumru varmış gibi hisssetmelerini söylemesi

Sürekli olarak akciğer enfeksiyonu geçirmek

Yemek yeme ya da içme sırasında veya hemen ardından “ıslak” ses

Yutma için daha fazla güç ya da zaman harcanması

Yetersiz beslenmeden kaynaklanan dolayı kilo kaybı ve dehidratasyon (susuz kalma)

Yiyeceğin ağızdan taşması

Lokmanın ağızda tutulmasında sorun

Dil hareketlerinin azalması

Dil kökünde ve gırtlakta yiyecek kalması

Yiyeceğin yutma olmaksızın arkaya doğru akması

Gecikmiş yutma

Oral yetersizlik

Yiyeceğin buruna kaçması

Yiyeceklerin belli bir yerde birikmesi

Kalıntı

Çok fazla ama yetersiz yutma

Yiyeceklerin soluk borusuna doğru yönelerek ses tellerinin üzerinde kalması

Yiyeceklerin soluk borusuna yönelerek akciğerlere yönelmesi

Gırtlaktaki kasılmanın yetersiz oluşu

Reflü

Yemek borusunun açıklığının azalması ve zamanlama sorunu

Disfajiden Kaynaklanan Fonksiyon Bozuklukları

Oral ıslaklığın azalması

Dil kökünün geri hareketinin azalması

Velofarengeal kapalılığın azalması

Hyolarengeal hareketin azalması

Havayolu kapalılığın artması

Farengeal kasılmanın azalması

Özefageal motilitinin artması

Üst özefeal sfinkterin açıklığının azalması (CP disfonksiyon)

Disfaji Nedenleri;

Oral Farengeal Karsinomlar

Retro ve parafarengeal abseler

Troid hipertrofileri

Larenks karsinomları

Orafarenks enflamatuar hastalıkları

Servikal osteofitler

Özefagus patolojileri tümör vb.

Orofarengeal rezeksiyon

Farengeal poş ve divertiküller

Hipofarenks karsinomları

Larenjektomiler

Larenksin inflamatur hastalıkları

Dudak ve damak yarıkları

Nörojenik Kökenli Yutma Güçlükleri

Beyin Kanaması sendromları

Baş ve boyun tümörleri

Baş ve boyun zedelenmeleri

Distoni, diskinezi grubu hastalıklar

Serebral Paralizi

Multiple Sklerozis

Amyotrofik Lateral Sklerozis

Parkinson Hastalığı

Hungtington Koresi

Enfeksiyöz Hastalıklar

Siringomyoli, Siringobulbi

Menegiomlar

Myastenia Gravis

Nöromuskuler Hastalıklar

Akut beyin kanaması

Multiple Sklerozis

Diğerleri…

Alzheimer

Histerikus Globus

Demans

İdiopatik Kökenli Disfajiler

Yaşlılık

Diabet vb. hastalıklarda yutma güçlüğü görülebilir.

Disfajinin Değerlendirilmesi

Bireyin medikal geçmişi, mevcut beslenme durumu ve bazı klinik değerlendirilmeleri yapılmalıdır.

Değerlendirmede; Beslenme tüpü, paralizi olup olmadığı, öksürme veya boğulma hissi, oral motor fonksiyonlar, oral hassasiyet, kas tonüsü, bilişsel durum, pozisyonu, larenksin pozisyonu, orafarengeal reflekler ve yutma değerlendirilmesi yapılmalıdır.

Ayrıntılı Yutma Değerlendirilmesi;

Yatak Başı Değerlendirme; Oral motor yapıya ve hareketlere, solunumuna, bireyin yiyecek ve içecekleri nasıl aldığına, pozisyonuna, yutmasına, yutma sonrası ağız içi kalıntı olup olmadığına, sesin kalitesine, öksürme olup olmadığına bakılır.

Videofloroskopi (Modifiye Baryum Yutma): Bir konuşma terapisti ve radyolog tarafından yapılır. Bireye baryumlu bir yiyecek sunulur ve yutmanın tüm aşamaları görüntülenebilir. Böylece problemin nerede olduğu belirlenebilir.

Fiberoptik Endoskopik Yutma: Bir konuşma terapisti ve bir kulak burun boğaz hekimi tarafından yapılarak; yutma gerçekleştikten sonra gırtlakta, ses tellerinin üstünde ve burun boşluğunda yiyecek kalıntısı olup olmadığına bakılır. Yiyeceklerin aspire edilip edilmediği hakkında bizlere bilgi verir.

Yutma Terapisi

Yutma terapisinin iki amacı vardır. İlki bireyin aspirasyon, malnütrüsyon ve dehisratasyon sorunlarının önüne geçilmesi ikincisi oral alımı yeniden sağlamak.

Yutma terapisinin planlanmasında gerçekleştirilmesi planlanan hedefler üç kategoride sınıflanır.

Telafi Edici Stratejiler; Olmayan fonksiyonu telafi etmek için hazırlanmıştır. Bireyin postür değişikliği, duyusal girdilerin artırılması, protez kullanmı, yiyeceğin ağzın uygun yerine yerleştirilmesi gibi yöntemleri içerir.

Kolaylatırıcı/Terapötik Stratejiler; Kaybolan ya da olmayan fonksiyonun geri kazanılması ya da var olan yapı ile uygun şekilde geliştirilmesini içerir. Oral motor egzersizler, larenks elevasyonu, larengeal kapalılığı arttırmak için egzersizler ile fonksiyon geri kazanılmaya çalışılır.

Diyet değişiklikleri; Bireyin en yutabileceği en uygun kıvamın belirlenmesi

Elektriksel Uyarı Tekniği (VitalStim Terapi): Vitalstim Terapisi özellikle orofarengeal yutma bozukluklarının terapisi amacıyla geliştirilmiş, spesifik olarak farengeal, larengeal ve suprahyoid kasların uyarılmasını amaçlayan bir nöromuskular elektirik stimulasyonudur. Yutma terapisine özel üretilmiştir.

Ultrason, elektromyograpyhy, endoskopi, video floroskopi; Bireye geri dönüt vererek kendi kontrolünü sağlaması için kullanılır.

Roth FP, Worthington CK., Treatment Resource Manual For Speech-Language Pathology 3rd., 2005, 6; 248-251.

Swigert NB, The Source for Dysphagia, 2000.

http://www.asha.org/public/speech/swallowing/Swallowing-Disorders-in-Adults/

http://disfaji.blogcu.com/yutma-gucluklerinde-elektirik-stimulasyonu-uygulamalari/889697


Edirne Konuşma Terapisti uzmanlarına ulaşmak icin tıklayın!