Sınır kişilik bozukluğunda (Borderline) şema mod terapisi
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Şema Terapi: Bütüncül Bir Psikoterapi Yaklaşımı
Şema terapi, kökenini temel olarak bilişsel davranışçı terapiden alsa da Geştalt terapi, duygu odaklı terapi, bağlanma kuramları ve psikanalitik kuramın güçlü yanlarını harmanlayan tamamlayıcı ve bütünleştirici bir yapıdadır. Jeffrey Young ve çalışma arkadaşları, Eksen I bozukluklarının tedavisinde şemaların belirleyici etkisini fark ederek mod kavramını geliştirmişlerdir. Bu kapsamda, dört ana kategori altında toplanan 10 farklı şema modu tanımlanmıştır.
Sınır (Borderline) Kişilik Bozukluğunun Kökenleri ve Belirtileri
Sınır (Borderline) kişilik bozukluğu tablosuna bakıldığında, genellikle erken çocukluk döneminde bakım verenlerin ihmali dikkat çekmektedir. Çocuğun ihtiyaçlarına duyarsız, şefkatten uzak, duyguların yok sayıldığı veya dışlandığı, aşırı cezalandırıcı ve eleştirel bir ebeveynlik örüntüsü bu durumun temelini oluşturur.
DSM tanı kriterleri ve klinik gözlemler ışığında, sınırda kişilik bozukluğu olan bireylerde şu belirtiler yaygın olarak görülür:
- Gerçek veya imgesel bir terkedilmekten kaçınmak için sergilenen yoğun çaba.
- Olayları aşırı büyütme eğilimi ve tutarsız, gergin kişilerarası ilişkiler.
- Belirgin kimlik karmaşası ve dürtüsellik.
- İntihar düşünceleri ve duygulanımda kronik tutarsızlık.
- Geçmişte eksik/tutarsız bakım, güvensiz ortam veya cinsel istismar gibi derin izler.
Şema Terapi Modları ve İşleyişi
İçimizdeki farklı yanları temsil eden modlar, çocuklukta ortaya çıkar ve yetişkinliğe kadar varlığını sürdürür. İç seslerimiz ve içsel konuşmalarımız, şemalarımızın hangi mod aracılığıyla açığa çıktığını gösterir. Sınır kişilik bozukluğunda en sık karşılaşılan modlar şunlardır:
- Terk Edilmiş Çocuk Modu: Ebeveyn bakımının eksikliği veya kurumsal bakım (yurt) geçmişi olanlarda görülür. Reddedilme durumunda aktifleşir; derin bir değersizlik ve çaresizlik hissi yaratır.
- Öfkeli (Kızgın) Çocuk Modu: Genellikle terkedilmiş çocuk moduyla birlikte görülür. Kişi öfkesini uygun şekilde ifade edemez, kendine veya çevresine zarar verebilir.
- Cezalandırıcı Ebeveyn Modu: Bakım verenin aşırı katı ve eleştirel olduğu durumlarda gelişir. Kişi kendinden nefret edebilir ve kendini değersiz hisseder.
- Kopuk Korungan Mod: İncinmekten kaçınmak için duyguların yok sayıldığı, kişinin etrafına duvar ördüğü moddur. Değişimi en zor moddur ve duygular ifade edilmediği için somatik belirtiler (baş ve karın ağrısı) görülebilir.
- Sağlıklı Yetişkin Modu: Her bireyde bulunan ancak diğer modlarca baskılanan, terapide güçlendirilmesi hedeflenen ideal moddur.
Terapötik Teknikler ve Uygulama Süreci
Şema terapide öncelikle danışana bu modlar tanıtılır ve analiz edilir. Danışanın anlattığı olaylar üzerinden hangi modun aktif olduğu üzerine müzakere edilir ve modlar isimlendirilir. Tedavi sürecinde özellikle sandalye teknikleri (çift veya üç sandalye) kullanılarak modlar arası diyalog sağlanır.
| Teknik | Uygulama Amacı |
|---|---|
| Sandalye Tekniği | Modları konuşturarak sağlıklı yetişkinin kontrolü ele almasını sağlamak. |
| Mod Tanımlama | Danışanın hangi duygu durumunda olduğunu fark ederek içgörü kazanması. |
| By-pass Yöntemi | Kopuk korungan modun zararlarını fark ettirip onu devre dışı bırakmak. |
| Yaşantısal Çalışma | Güvenli yer belirleme ve duygu provokasyonu ile anıların işlenmesi. |
Tedavinin Temel Hedefi: Sağlıklı Yetişkin Modu
Terapinin temel amacı, Sağlıklı Yetişkin Modu'nu güçlendirerek diğer modları kontrol altına almaktır. Sağlıklı yetişkinin fonksiyonları şunlardır:
- İncinebilir Çocukla empati kurar, onu korur ve sevgi akışını sağlar.
- Dürtüsel Çocuğa sınırlar koyarak nerede nasıl davranacağını öğretir.
- Cezalandırıcı Ebeveynle savaşarak onun geçmişte kaldığını kabul ettirir ve onu uzaklaştırır.
- Uyumsuz Baş Etme Mekanizmaları ile mücadele ederek sağlıklı tepkiler geliştirir.
- Kopuk Korungan Modu aşamalı bir şekilde sağlıklı bir yapıya dönüştürür.
