Serviks kanseri ve hpv aşıları

Serviks Kanseri Nedir ve Neden Önemlidir?

Serviks kanseri (rahim ağzı kanseri), dünya genelinde kadınlarda meme ve rektum kanserinden sonra en sık görülen üçüncü kanser türüdür. Gelişmekte olan ülkelerde ikinci sırada yer alırken, gelişmiş ülkelerde başarılı tarama programları sayesinde görülme sıklığı altıncı, hatta bazı bölgelerde onuncu sıraya kadar gerilemiştir. Dünya genelinde her yıl yaklaşık 500.000 yeni vaka saptanmakta ve bu vakaların 190.000'i ölümle sonuçlanmaktadır.

Ölümlerin %78'inin gelişmekte olan ülkelerde yaşanması, erken teşhis ve tarama programlarının hayati önemini açıkça ortaya koymaktadır. Serviks, kolay ulaşılabilir bir organ olduğu için Pap smear testi sayesinde kanserleşme süreci önceden saptanabilmekte ve tedavi başarısı (prognoz) anlamlı ölçüde artırılmaktadır.

Serviks Kanseri İstatistikleri ve Risk Grupları

Serviks kanseri tanısı alan kadınların yaş ortalaması 51'dir. Hastalığın görülme sıklığında iki ana zirve (pik) noktası bulunur:

1. 35-59 yaş aralığı
2. 60-64 yaş aralığı

Hayatında hiç Pap smear yaptırmamış bir kadının yaşam boyu bu kansere yakalanma riski 1/100'dür. Gelişmiş ülkelerde kadınların %85'i en az bir kez tarama yaptırırken, az gelişmiş ülkelerde bu oran sadece %5 seviyesindedir. Türkiye'de Globocan verilerine göre yılda yaklaşık 1.364 yeni vaka görülmekte ve 726 ölüm yaşanmaktadır. Ülkemizde çok eşlilik ve erken yaşta evlilik oranları göz önüne alındığında, gerçek rakamların önümüzdeki 20-30 yıl içinde daha netleşeceği öngörülmektedir.

Nedenleri ve Epidemiyoloji: HPV Virüsünün Rolü

Serviks kanseri vakalarının %95'inde Human Papilloma Virus (HPV) DNA'sı pozitif bulunmaktadır. Hastalık genellikle cinsel yolla bulaşır; ancak nadir de olsa anneden bebeğe geçiş mümkündür.

Risk Faktörleri ve Bulaş Yolları:

• HPV Enfeksiyonu: En temel etkendir.
• Cinsel Alışkanlıklar: Erken yaşta ilk ilişki ve çok sayıda partner.
• Yaşam Tarzı: Sigara kullanımı ve düşük sosyoekonomik düzey.
• Sağlık Durumu: İmmünsüpresyon (bağışıklık baskılanması), yüksek parite ve klamidiasis gibi enfeksiyonlar.
• Bulaş Şekli: Genitogenital, manuelogenital veya orogenital temas.

Önemli Not: HPV, cilt temasıyla da bulaşabildiği için prezervatiflerin koruyuculuğu sınırlıdır. Havuz, deniz veya havlu gibi ortak kullanım alanlarından bulaştığına dair bir kanıt yoktur.

Yüksek ve Düşük Riskli HPV Tipleri

HPV 16 daha çok skuamöz hücreli karsinomdan, HPV 18 ve 45 ise adenokarsinomdan sorumludur.

Hastalığın Gelişim Süreci ve Evreleri

Normal bir serviks hücresinin kansere dönüşümü bir süreç dahilinde gerçekleşir. HPV enfeksiyonu sonrası hücrelerde E6 ve E7 onkoproteinleri artarak hücre döngüsünü bozar. Bu süreç şu aşamalardan geçer:

1. LGSIL (Düşük Dereceli Lezyon): Vakaların %60'ı 2-3 yıl içinde kendiliğinden düzelir.
2. HGSIL (Yüksek Dereceli Lezyon): Tedavi edilmezse %30-70 oranında 10 yıl içinde kansere dönüşür.
3. İnvaziv Kanser: Kontrolsüz hücre çoğalması sonucu gelişen son evredir.

Korunma Yöntemi: HPV Aşıları

Günümüzde serviks kanserinden korunmak için geliştirilmiş iki ana aşı bulunmaktadır. Bu aşılar, virüsün dış kılıfını oluşturan L1 proteinine karşı bağışıklık geliştirilmesini sağlar.

• Gardasil (Dörtlü Aşı): HPV 6, 11, 16 ve 18 tiplerine karşı korur. Genital siğillere karşı da etkilidir.
• Cervarix (İkili Aşı): HPV 16 ve 18 tiplerine karşı korur. HPV 45'e karşı çapraz koruma sağladığı gösterilmiştir.

Aşılama Takvimi ve Uygulama

• Hedef Kitle: İdeal olarak cinsel aktivite başlamadan önce 11-12 yaş grubudur. 13-26 yaş arası "yakalama" grubudur ve 55 yaşa kadar uygulanabilir.
• Dozlar:
  • Gardasil: 0, 2. ve 6. aylarda uygulanır.
  • Cervarix: 0, 1. ve 6. aylarda uygulanır.
• Yan Etkiler: En sık görülen yan etki baş dönmesidir; bu nedenle uygulama sonrası 15 dakika dinlenilmelidir. Aşı yerinde kızarıklık ve hafif ağrı görülebilir.

Önemli Hatırlatma: Aşı öncesi Pap smear veya HPV testi yapılması zorunlu değildir. Aşı tüm HPV tiplerini kapsamadığı için tarama programlarına (smear testlerine) aşıdan sonra da en az 30-40 yıl boyunca devam edilmelidir. Gebelik döneminde aşı önerilmez; ancak emzirme döneminde güvenle yapılabilir.