ÖZGÜL ÖĞRENME GÜÇLÜĞÜNÜN NEDENLERİ

Özgül Öğrenme Güçlüğü: Disleksinin Temel Nedenleri

Özgül öğrenme güçlüğü veya yaygın adıyla disleksi, temelinde genetik faktörler ve beyin anatomisindeki yapısal farklılıklar barındıran karmaşık bir durumdur. Ancak disleksiyi sadece bu iki unsurla açıklamak bazen yetersiz kalabilmektedir. Öğrenme teorileri çerçevesinde geliştirilen bilgi işlemleme modeli, disleksinin işleyişini anlamak için bilimsel ve kapsamlı bir perspektif sunmaktadır.

Disleksi ve Bilgi İşlemleme Modeli (Silver 1989-1996)

Bilgi işlemleme sürecinde girdi (input), duyu organları (göz, kulak, deri vb.) aracılığıyla alınan işlenmemiş uyaranları temsil eder. Bu uyaranlar nöronlar vasıtasıyla beyne iletilir ve algılama süreci beyinde gerçekleşir. Özgül öğrenme güçlüğü olan çocuklarda, bu uyaranların beyin tarafından algılanması aşamasında çeşitli sorunlar yaşanmaktadır.

1. Görsel Algı Bozuklukları

Görsel algı sorunları; şekil-pozisyon, şekil-zemin ve uzaklık-derinlik algısı olmak üzere üç ana başlıkta incelenir:

• Şekil-Pozisyon Algısı: Çocuk harf ve rakamları ters ya da dönmüş algılayabilir. Örneğin; b-p, 3-5, 6-9 gibi karakterler ile koç-çok, ev-ve gibi sözcükler sıklıkla karıştırılır. Bu durum genellikle okul döneminde belirginleşir.
• Şekil-Zemin Algısı: Bütün içindeki önemli bir parçaya odaklanma güçlüğüdür. Okuma eylemi satır takibi ve soldan sağa odaklanma gerektirdiği için, bu sorunu yaşayan çocuklar satır atlama veya sözcük atlama hataları yaparlar.
• Uzaklık-Derinlik-Boyut Algısı: Derinlik kestirilemediği için çocuk eşyalara çarpabilir veya düşebilir. Sağ-sol ayırt etme, top yakalamak, ip atlamak ve yap-boz gibi aktiviteler bu çocuklar için oldukça güçtür.

2. İşitsel Algı Bozuklukları

İşitsel algı sorunları, duyulan seslerin yanlış yorumlanmasına ve odaklanma problemlerine yol açar:

• Ses Ayırt Etme: Benzer sesler birbirine karıştırılır. Örneğin; soba-sopa, kova-kafa, bavul-davul gibi kelimeler yanlış algılanabilir.
• İşitsel Figür-Zemin Ayırımı: Aynı anda gelen seslerden birine odaklanma güçlüğüdür. Televizyon izlerken kendisine seslenilmesini fark etmemek veya uzun komutların sadece bir kısmını yerine getirmek bu durumun tipik belirtileridir.

3. Dokunsal Algı Bozuklukları

Dokunsal algı sorunu yaşayan bireyler, gözleri kapalıyken sadece dokunma duyusuyla nesneleri tanımlayamazlar. Avuç içine yazılan bir sayıyı veya ele verilen bir oyuncağı ayırt etmekte zorlanırlar.

Bütünleme ve Organizasyon Sorunları

Beyne ulaşan bilginin anlamlandırılması için sıraya koyma, soyutlama ve organizasyon aşamalarından geçmesi gerekir. Disleksisi olan çocuklarda bu süreçlerde şu aksaklıklar görülür:

• Sıraya Koyma: Dinlenilen bir hikayenin başını ve sonunu karıştırma eğilimi mevcuttur.
• Organizasyon: Yeni bilgilerle eski bilgiler arasında bağ kurma sürecidir. Zaman yönetimi, ödevlerin unutulması ve genel düzensizlik (oda, masa, defter) organizasyon bozukluğuna işaret eder.

Bellek ve Depolama Süreçleri

Özgül öğrenme güçlüğünde temel sorun genellikle kısa süreli bellek üzerindedir. Bilgi beyne kaydedilir ve yorumlanır ancak kısa süreli işitsel-görsel bellek bozuklukları nedeniyle depolama aşamasında aksaklıklar yaşanır. Uzun süreli bellek bozuklukları ise daha çok zeka geriliklerinde görülen bir özelliktir.

Çıktı: İfade ve Motor Beceriler

Öğrenilen bilgilerin dil veya kas faaliyetleri ile dışa vurulmasına çıktı denir. Disleksik çocuklarda bu süreç iki alanda zorluk yaratır:

1. Dil Alanı: Kendini ifade etme, konuşma başlatma ve sorulara uygun yanıt verme güçlüğü yaşanır. Çocuk bazen soru sorulduğunda bloke olsa da, spontan konuşmada oldukça akıcı olabilir.
2. Motor Beceri Sistemi: Büyük kas gruplarının koordinasyonunda (yüzme, bisiklet) ve ince motor becerilerde (düğme ilikleme, kalem tutma, makas kullanımı) sorunlar görülür. Yazı yazma süreçleri ya çok yavaş ya da hızlı ve bozuktur.

Genetik Faktörler ve Risk Oranları

Genetik yatkınlık, disleksinin en temel unsurlarından biridir. Araştırmalar, Kromozom 15'in kelime okuma performansı, Kromozom 6'nın ise fonolojik farkındalık ile ilişkili olduğunu göstermektedir.

Disleksinin Nöroanatomik Yapısı

Dislektik bireylerin beyin yapılarında temporal lob ve planum temporale simetrisinde farklılıklar saptanmıştır. Özellikle sol silvian fissür çevresinde ektopik hücreler ve displaziler gözlemlenmiştir. Ayrıca, korpus kallosum üzerindeki lezyonlar nedeniyle görsel bilginin sağ hemisferden dil alanı olan sol hemisfere geçişinin engellendiği bilinmektedir. Doğum sonrası oluşan sol oksipital lob lezyonları ise ikincil okuma bozukluklarına yol açabilmektedir.