Olumsuz Davranışı Ortadan Kaldırma Yöntemleri

Çocuklarda Olumsuz Davranış Yönetimi ve Gelişim Süreçleri

Çocukların davranışlarının şekillenmesinde yetişkinlerden aldıkları tepkiler ve doğru yönlendirmeler kritik bir rol oynar. Uygulanan tekniklerin bir kısmı olumlu davranışları artırmayı, bir kısmı ise olumsuz davranışları söndürmeyi hedefler. Davranış değiştirme yöntemleri standart prensiplere dayansa da, her çocuğun ve ailenin yapısı farklı olduğu için bu yöntemlerin kişiselleştirilmesi gerekir.

Olumsuz bir davranışı değiştirmeye çalışmadan önce çocuğun psikobiyolojik ihtiyaçlarının karşılanıp karşılanmadığı mutlaka kontrol edilmelidir. Merak duygusunun giderilmesi, fiziksel aktivite, beslenme, uyku, yorgunluk ve uygun ısı düzeyi gibi temel gereksinimler karşılanmışsa, davranış değişikliği için planlama aşamasına geçilebilir.

Olumsuz Davranışı Değiştirmek İçin Üç Adımlı Plan

Çocuklarda istenmeyen bir davranışı kalıcı olarak değiştirmek için belirli bir strateji izlenmelidir. Bu süreç şu üç temel aşamadan oluşur:

1. Sorunun Tanımlanması: Davranışın net bir şekilde belirlenmesi.
2. Amacın Saptanması: Hangi sonucun beklendiğinin netleştirilmesi.
3. Öğretme Süreci: Amaca ulaşma yollarının çocuğa aktarılması.

1. Sorunun Doğru Tanımlanması

Çocuğun yaşadığı sorunu bir kişilik özelliği olarak değil, bir davranış sorunu olarak ele almak gerekir. Çocuğa "utangaç" veya "saldırgan" gibi sıfatlar yakıştırmak, sorunu değişmez bir özellik gibi algılamamıza neden olur. Bunun yerine somut davranışlara odaklanılmalıdır.

2. Hedef ve Amaç Belirleme

Belirlenen amaç, değişim sürecinin rotasını çizer. En etkili amaç belirleme yöntemi, mevcut davranış tanımına "yapmaz" ifadesini eklemektir. Örneğin; davranış "Can başkalarının tabağından yiyecek alır" ise, amaç "Can başkalarının tabağından yiyecek almaz" şeklinde netleştirilmelidir.

3. Uygulama ve Öğretme Teknikleri

Amacı gerçekleştirmek için tutarlı bir yaklaşım sergilenmelidir. Bu süreçte şu kurallar göz önünde bulundurulmalıdır:

• Hedeflerinizde tutarlı olun ve caydırıcı tepkileri önceden belirleyin.
• Caydırıcı tepkiyi, istenmeyen davranışın hemen ardından uygulayın.
• Davranışın iyileşmeden önce bir miktar kötüleşebileceğini unutmayın.
• Olumlu davranışları ödüllendirin ve alternatif davranışlar öğretin.
• Sürece çocuğun çevresindeki tüm yetişkinleri dahil edin ve ilerlemeyi kaydedin.

İstenmeyen Davranışlar İçin Caydırıcı Tepkiler

Olumsuz davranışlarla başa çıkmak için profesyonel pedagojik yaklaşımlar kullanılabilir. İşte en etkili yöntemler:

• Görmezden Gelme: Özellikle dikkat çekmek için yapılan davranışlarda etkilidir. Fiziksel temas gerekse bile göz kontağı kurulmamalıdır. Ancak başkasına zarar verme gibi durumlarda bu yöntem uygun değildir.
• Mola (Time-out): Çocuk, olumsuz davranıştan sonra yaklaşık 5 dakika boyunca ortamdan uzaklaştırılır. Neden çıkarıldığı söylenir ancak tartışmaya girilmez. Süre sonunda ortam eski haline getirilmelidir.
• Kesin Bir Hayır: Sert ve kararlı bir "Hayır" sonrası çocuk durursa, hemen başka bir etkinliğe yönlendirilmelidir. Kelimenin etkisini yitirmemesi için sürekli tekrardan kaçınılmalıdır.
• Sözel Uyarı: Çocuğa kuralı hatırlatarak hatasını düzeltme şansı verin. "Bıçaklarla ilgili kuralımız neydi?" gibi sorular farkındalık yaratır.
• Olumlu Pekiştireç: Hedef davranış gerçekleştiğinde (yatağında yatmak vb.) sözel onay, gülümseme veya sarılma ile ödüllendirme yapılmalıdır.
• Yoksun Bırakma ve Kısıtlama: İstenmeyen davranış sonrası çocuğu sevdiği bir nesneden mahrum bırakmak veya vurma eylemi sırasında fiziksel olarak kısıtlamak gerekebilir.

Davranış Sorunlarını Önlemek İçin Temel İlkeler

Ebeveynlik sürecinde çatışmaları azaltmak için açık, basit ve tutarlı kurallar koymak hayati önem taşır. Olumlu yönergeler vermek ve iyi davranışları fark etmek, sorunların oluşmasını engeller.

Kaçınılması Gereken Tutumlar:

• Kuralları tartışmaya açmak.
• Bağırmak ve öfke kontrolünü kaybetmek.
• Sürekli fikir değiştirerek tutarsızlık sergilemek.
• Kısasa kısas (sen vurdun, ben de vururum) mantığıyla hareket etmek.

Sonuç olarak, çocuk bir yetişkin değildir ve olayları bir yetişkin gibi değerlendiremez. Onların gelişim dönemlerini ve doğal sınırlamalarını anlamak, empati kurmak diyaloğu güçlendirir. Ebeveynliğin sabır gerektiren, uzun soluklu bir yolculuk olduğunu unutmadan; sakin, kararlı ve tutarlı bir duruşla çocukların özdenetim sahibi bireyler olmaları sağlanabilir.