KİŞİLİK YAPILANMALARI

Kişilik Gelişimi ve Temel Psikolojik Kuramlar

Kişilik gelişimi, bireyin çocukluktan yetişkinliğe kadar uzanan süreçte nasıl bir yapı kazandığını anlamaya çalışan çeşitli kuramlar çerçevesinde ele alınır. Psikoloji literatüründe bu süreç; erken oluşum, hayat boyu gelişim ve diyalektik yaklaşımlar olmak üzere üç ana başlık altında incelenmektedir. Her bir yaklaşım, kişilik yapılanması ve davranış modellerinin kökenine dair farklı perspektifler sunar.

1. Erken Oluşum Kuramları (Early Formation Theories)

Bu kuramların temel varsayımı, kişiliğin temellerinin hayatın ilk yıllarında atıldığı ve bu yapının ilerleyen yaşlarda büyük oranda değişmez kaldığı yönündedir.

Klasik Psikanaliz ve Kişilik Yapılanması

Sigmund Freud tarafından geliştirilen Klasik Psikanaliz görüşüne göre kişilik, beşinci yaşın sonuna gelindiğinde büyük ölçüde şekillenmiş olur. Bu yaklaşımda motivasyonel süreçler ön plandadır.

Kişilik Yapılanması Kuramı (Personal Construct Theory)

George Kelly tarafından ortaya konan bu kurama göre davranış modellerimiz, algılama biçimlerimizin bir sonucudur. Bireyler dünyayı nesnel gerçeklikten ziyade, kendi oluşturdukları öznel tanımlamalar ve zihinsel dosyalar (arşivler) üzerinden anlamlandırır.

• Zihinsel Arşivleme: Çocukluktan itibaren her nesne ve kişi için zihinde dosyalar oluşturulur. Örneğin, ev hayvanlarıyla büyüyen bir çocuk için kedi ve köpek önce "hayvan", sonra "dost", en nihayetinde ise farklı duygusal rezonansları olan ayrı kavramlar olarak kaydedilir.
• Bilim İnsanı Olarak İnsan: Kelly, her bireyin bir bilim insanı gibi bu dosyaları sürekli test ettiğini ve güncellediğini savunur.
• İlişki Yönetimi: İnsan ilişkilerinde önce tanımlama, sonra öngörü ve kontrol çabası hakimdir. Yeni bir ilişkide arşive gidilerek benzer dosyalar üzerinden yansıtmalar yapılır; sempati ve antipati bu süreçle oluşur.

Hayat Senaryosu Yaklaşımı (Life Script Approach)

Eric Berne ve Claude Steiner tarafından geliştirilen bu yaklaşım, hayatın ilk 5 yılında belirlenen bir senaryonun ömür boyu oynandığını savunur. Transaksiyonel Analiz çerçevesinde, mutsuz çocukluk tecrübeleri kompulsif bir biçimde tekrarlanır.

Karen Horney ise bu yaklaşıma farklı bir boyut katarak, nörözün temelinde başkaları tarafından beğenilme arzusunun ve bu süreçte kişinin kendini unutmasının yattığını belirtir. Horney’e göre çocuk, dünyayı tehlikeli ve yalnız hissettiği bir yer olarak algıladığında şu üç stratejiden birine yönelir:

1. İnsana Meyil Etme: Aşırı bağımlılık ve boyun eğme.
2. İnsandan Geri Çekilme: "Yalnız kurt" yaşam tarzı.
3. İnsana Muhalif Olma: Güç kurma ve hükmetme arayışı.

2. Hayat Boyu Gelişim Evreleri Kuramı (Stage Theory of Adult Development)

Erik Erikson tarafından temsil edilen bu kuram, gelişimin erken çocuklukla sınırlı olmadığını, insanın kademe kademe değiştiğini savunur. Erikson, kişiliğin şekillenmesinde biyolojik ve ailevi etkilerin yanı sıra toplumsal ve kurumsal etkilere de büyük önem verir.

3. Diyalektik Yaklaşım Kuramı

Diyalektik yaklaşıma göre gelişim hiç bitmeyen bir süreçtir. İnsan, iç dünyasında sürekli birbiriyle çatışan temel ihtiyaçların gerilimini yaşar. Irwin Altman ve arkadaşları, kişiliği karşıt değerli özelliklerin mücadele alanı olarak tanımlar.

• Sürekli Gerilim: Özerklik arayışı ile yakınlık ihtiyacı gibi zıt kutuplar arasında döngüsel bir rol değişimi vardır.
• Denge (Homeostaz) Yoktur: Bu kuramda tam bir dengeye asla ulaşılamaz.
• Sentez Yoluyla Değişim: Karşıt güçler birleşerek yeni bir yapı oluşturur. Örneğin; sevgi ve nefret birleştiğinde, her ikisinin de izlerini taşıyan ancak tamamen yeni bir duygu ortaya çıkar.

Diyalektik Çift Kutupluluk Örnekleri

• Açıklık / Kapalılık
• İstikrar / Değişim
• Ahenk / Karmaşa
• Diğerkamlık / Saldırganlık
• Rekabet / İş Birliği
• Bağımsızlık / Pasif Bağımlılık

Daniel Levinson ise bu yaklaşımı sentezleyerek dört ana kutuplaşmadan söz eder: Düşkünlük/Ayrılık, Yok Etme/Yaratıcılık, Dişil/Eril ve Gençlik/Yaşlılık. Diyalektik yaklaşımda bu zıtlıkların çatışması ömür boyu sürer.