Kişilik Gelişimini Etkileyen Faktörler

Kişilik Teorilerinin Gelişimi ve Temel Yaklaşımlar

Kişilik teorileri, kişilik kavramını kendi perspektifleri doğrultusunda oluşturdukları yeni kavramlarla açıklamaya çalışırken, zaman zaman birbirleriyle çelişen veya birbirlerini destekleyen görüşler ortaya koymuşlardır. Kişiliği anlama çabaları milattan önceki dönemlere kadar uzansa da, konunun bir teoriye dayalı olarak açıklanması ilk kez Sigmund Freud ile başlamıştır. Psikoloji dünyasında devrim yaratan bu teoriler, günümüzde sayısı 15'i aşan farklı kişilik yaklaşımlarının oluşmasına zemin hazırlamıştır.

Kişilik gelişimine dair yaklaşımlar çeşitlilik göstermektedir. Freud, gelişimi cinsel evrelerdeki çatışmalara dayandırırken; Adler, kişiliği aşağılık ve üstünlük duyguları ile yaşam amaçları üzerinden tanımlamıştır. Davranışçılar kalıtımı reddederek öğrenme süreçlerine odaklanırken, Özellik teorisyenleri ve Faktör teorileri istatistiksel boyutlara ve bireysel benzerliklere dikkat çekmiştir. Farklılıklara rağmen tüm bu teoriler, ilk çocukluk yıllarının ve ailenin kişilik üzerindeki kritik önemi konusunda hemfikirdir.

Kişilik Gelişimini Etkileyen Temel Faktörler

Kişilik gelişimini etkileyen unsurlar, teorisyenlerin farklı bakış açılarına rağmen belirli ana başlıklar altında toplanabilmektedir. Bu faktörler; biyolojik, çevresel ve diğer yan etkenler olarak kategorize edilir.

1. Biyolojik Faktörler

Biyolojik faktörler, bireyin kişilik yapısının temel taşlarını oluşturan kalıtımsal ve fiziksel özellikleri kapsar:

• Kalıtsal Faktörler: Genler, yalnızca fiziksel özellikleri değil; zeka ve kişilik üzerinde de etkilidir. Bilimsel çalışmalar bu durumu genotip (genetik donanım) ve fenotip (açığa çıkan nitelikler) kavramlarıyla açıklar. Bir genotip, sınırsız sayıda fenotipin oluşmasına zemin hazırlayarak kişilik çeşitliliğini sağlar.
• Fiziksel Yapı: Cinsiyet, yaş, gelişim hızı ve bedensel özellikler (sağlık durumu, fiziksel görünüm vb.) bireyin kişiliğini şekillendirir. Toplumun farklı fiziksel özelliklere sahip bireylerden beklentileri, kişinin kendisine yönelik algısını ve davranışlarını doğrudan etkilemektedir.

2. Çevresel Faktörler

Kişiliğin şekillenmesinde doğum öncesinden başlayan çevre etkisi, doğumla birlikte büyük bir ivme kazanır. Bu çevre temel olarak aile ve kültür olarak ikiye ayrılır.

A. Aile Faktörü ve Ebeveyn Tutumları

Aile, bireyin kişilik gelişimindeki en önemli kurumdur. Çocuğun temel ihtiyaçlarının karşılanmasının yanı sıra, ebeveynlerin sergilediği tutumlar kişiliğin temelini oluşturur. Aşağıdaki tabloda farklı aile tutumlarının çocuk üzerindeki etkileri özetlenmiştir:

B. Kültürel Faktörler

İçinde yaşanılan toplumun töreleri, gelenekleri ve değer yargıları, bireyin ilgi ve ideallerini biçimlendirir. Kültürel yapı, biyolojik faktörlerden bazen daha baskın bir şekilde kişilik gelişimini etkileyebilir. Sağlıksız bir kültürel doku, bireylerin de sağlıksız kişilik özellikleri geliştirmesine neden olabilmektedir.

3. Diğer Etkileyen Faktörler

Kişilik, karmaşık bir etkileşim ağının ürünüdür. Yukarıdaki temel faktörlerin yanı sıra şu unsurlar da gelişimde rol oynar:

• Sosyal Gruplar: Okul ve arkadaş çevreleri.
• Kitle İletişim Araçları: Televizyon, radyo, internet ve yayın organları (kitap, gazete).
• Bireysel Durumlar: Ekonomik şartlar, sağlık geçmişi, zeka düzeyi ve iç salgı bezlerinin işleyişi.
• Psikolojik Süreçler: Dürtüler, güdüler, mizaç, benlik algısı ve kendini gerçekleştirme çabası.

Sonuç olarak; tutarlı, sevgi dolu ve demokratik bir aile ortamı, bireyin sağlıklı ve dengeli bir kişilik geliştirmesinin temel koşuludur.

---

KAYNAKÇA

• Adler, Alfred. (1996). İnsanı Tanıma Sanatı. İstanbul: Say Yayınları.
• Aksoy, A. & Mağden, D. (1993). Denetim Odağı ile Benlik Saygısı İlişkisi. 9. YA-PA Semineri.
• Altınköprü, T. (2002). Çocuk Psikolojisi ve Başarı. İstanbul: Hayat Yayınları.
• Alıcıgüzel, İ. (1998). Çağdaş Okulda Eğitim ve Öğretim. İstanbul: Sistem Yayıncılık.
• Aral, N. & Köksal, A. (1994). Çocukların Benlik İmajları. 10. YA-PA Semineri.
• Arı, M., Bayhan, P. & Artan, İ. (1994). Ana Baba Tutumlarının Problem Durumlara Etkisi.
• Arıkan, O. (2001). Çocuğunuzun Başarısında Tuzunuz Bulunsun. İstanbul: Arıkan Yayınları.
• Ateş, M. (2003). www.merih.net/m2/lid/wmetate
• Aydın, B. (1997). Çocuk ve Ergen Psikolojisi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Vakfı.
• Başar, F. (1993). Okul Öncesi Dönemde Dayak ve Etkileri. 9. YA-PA Semineri.
• Başaran, F. (1992). Psikososyal Gelişim. Ankara: Psikologlar Derneği Yayınları.
• Büyükkaragöz, S. ve ark. (1998). Öğretmenlik Mesleğine Giriş. Konya: Mikro Yayın.
• Cole, L. & Morgan, J. J.B. (2001). Çocuk ve Gençlik Psikolojisi. İstanbul: M.B.E. Yayınları.
• Cüceloğlu, D. (2000). İçimizdeki Çocuk. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Demiröz, T. (2001). Aile Tutumlarının Karar Verme Sürecine Etkisi. Marmara Üniversitesi.
• Enç, M. (1984). Ruh Sağlığı Bilgisi. İstanbul: İnkılap Yayınevi.
• Köknel, Ö. (1995). Kaygıdan Mutluluğa Kişilik. İstanbul: Altın Kitaplar.
• Kulaksızoğlu, A. (2003). Farklı Gelişen Çocuklar. İstanbul: Epsilon Yayıncılık.
• Navaro, L. (1989). Aşırı Koruyuculuğun Çocuk Üzerindeki Etkileri. 6. YA-PA Semineri.
• Özbatağ, L. (1983). Psikolojide İlk Adım. İstanbul: İnkılap ve Aka Kitabevleri.
• Özkalp, E. ve ark. (2000). Davranış Bilimlerine Giriş. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi.
• Plotnik, R. (1986). Introduction to Psychology. New York: Random House.
• Schultz, D. P. & Schultz, S. E. (2002). Modern Psikoloji Tarihi. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
• Uğur, M. M. (1994). Medikal Psikoloji. İstanbul: Sahaflar Kitap Sarayı.
• Williams, L. (2002). Çocuğunuzu Keşfedin. İstanbul: Hayat Yayınları.
• Yavuzer, H. (1993). Anne Baba ve Çocuk. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Ziyalar, A. (1997). Adli Psikiyatri Ders Notları. İstanbul Cerrahpaşa Üniversitesi.