GENÇLERDE STRESE BİR TEPKİ OLARAK PSİKOLOJİK BOZUKLUĞUN GELİŞİMİ
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Gençlerde Görülen Psikolojik ve Davranışsal Bozukluklar
Araştırmalar, gençlerin kökeni psikolojik olan çeşitli davranışsal bozukluklar sergilediğini ortaya koymaktadır. Bu bozukluklar, semptomların dışa vurum şekline göre temel olarak iki ana kategoriye ayrılmaktadır:
- İçselleştirilmiş Bozukluklar: Sosyal geri çekilme, yalnızlık hissi, depresyon ve yoğun kaygı duyguları ile karakterize edilir.
- Dışsallaştırılmış Bozukluklar: İçselleştirilmiş durumun aksine; yıkıcı dışa vurumlar, saldırganlık, hiperaktivite ve tipik davranım bozukluklarını kapsar.
Gençlerin stres faktörleriyle uyumlu bir şekilde başa çıkamadığı durumlarda patoloji gelişme ihtimali artar. Stresle yüzleşmek yerine sürekli savunma mekanizmalarına başvurmak, bireyin uygun olmayan duygusal tepkiler vermesine neden olur. Özetle, strese karşı sağlıklı tepki verememek psikolojik rahatsızlıkların temelini oluşturur.
Gençlerde En Sık Görülen Psikolojik Durumlar
Stres yapıcı durumlarla baş edilemediğinde; somatik belirtiler, panik ataklar, obsesif-kompulsif eylemler veya ritüelleşmiş davranışlar gözlemlenebilir. Klinik olarak en sık rastlanan durumlar şunlardır:
- Depresyon
- Kaygı bozuklukları
- İntihar düşünce ve davranışları
- Travma sonrası stres bozukluğu (TSSB)
Ergenlik Döneminde Depresyon ve Dereceleri
Depresyon, bireyin duygu durumunun önemli ölçüde bozulmasıyla birlikte ilgi ve zevk kaybı yaşamasıdır. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tanımına göre depresyon üç alt başlıkta incelenir:
| Depresyon Derecesi | Belirtiler ve Etkiler |
|---|---|
| Hafif Depresyon | Günlük işleri yerine getirmek için ekstra çaba gerekir. |
| Orta Derece Depresyon | Mesleki ve sosyal işlevsellikte bozulma başlar; birey sorumluluklarından uzaklaşır. |
| Ciddi Derece Depresyon | Belirgin sosyal/mesleki bozulma ile birlikte sanrı (halüsinasyon) ve yanılgı (delüzyon) gibi psikotik belirtiler görülebilir. |
Gençlerde yalnızlık ve sosyal geri çekilme genellikle depresyonun öncüsüdür. Ergenlikte depresyonu tetikleyen unsurlar arasında; ardışık kayıplar, ebeveyn boşanması, sık taşınma, olumlu pekiştireç azlığı ve cezadan kaçamama yer alır. Ayrıca, kişinin kendisine dair olumsuz benlik algısı ve geleceğe yönelik karamsar düşünceleri de süreci tetikler.
Kaygı ve Kaygı Bozuklukları
Kaygı bazen işlevsel ve güdüleyici olsa da, sürekli tetikte olma hali ve durumla orantısız kaygı seviyesi işlevsizdir. Ergenlerde kaygı, yetişkinlerden farklı olarak genellikle yüzeyde sinirlilik şeklinde kendini gösterir.
Kaygı Bozukluğunun Belirtileri
Kaygı bozukluğu yaşayan gençlerde şu belirtiler yaygındır:
- Sürekli sinirlilik ve eleştiriye aşırı duyarlılık
- Özgüven düşüklüğü ve okul performansında gerileme
- Okul reddi ve sosyal geri çekilme
- Uyku ve konsantrasyon sorunları
- Kronik baş ve mide ağrıları
Yaygın Kaygı Bozukluğu Türleri
- Yaygın (Genelleştirilmiş) Kaygı Bozukluğu: Nedeni belirsiz, uzun süreli ve günlük yaşamı etkileyen kaygı durumudur. Huzursuzluk, çabuk yorulma ve uyku güçlüğü eşlik eder.
- Sosyal Fobi: Sosyal ortamlarda veya performans sergilenmesi gereken durumlarda oluşan aşırı kaygıdır. Terleme, kızarma ve nefes darlığı gibi fiziksel belirtilerle kendini gösterir.
- Özgül Fobi: Belirli bir nesne veya duruma karşı duyulan gerçek dışı korku ve kaçınma davranışıdır.
- Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB): İstemsiz gelen takıntılı düşünceler (obsesyon) ve bu kaygıyı azaltmak için yapılan tekrarlayıcı davranışlardır (kompulsiyon).
İntihar Düşüncesi ve Davranışları
İntihar eğilimi, gencin kişisel başa çıkma kaynaklarına bağlıdır ve en çok depresyon vakalarında görülür. Risk altındaki gençlerin karakteristik özellikleri şunlardır:
- Az sayıda kişiyle çok yoğun ve bağımlı ilişkiler kurma
- Duygularını sözel yerine davranışsal olarak dışa vurma
- Çevresini kontrol edilemez olarak algılama ve yoğun umutsuzluk
- Olaylara karşı aşırı duyarlılık ve aşırı tepki verme
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB)
Fiziksel şiddet, cinsel istismar, doğal afet veya kaza gibi olaylar travmatik olarak tanımlanır. Travmalar ikiye ayrılır:
- Tip 1 Travma: Trafik kazası veya doğal afet gibi tek seferlik olaylar.
- Tip 2 Travma: Kronik istismar veya aile içi şiddet gibi süregelen olaylar.
TSSB belirtileri arasında; olayı hatırlatan uyarıcılardan kaçınma, duygusal uyuşukluk, kolay irkilme ve öfke patlamaları yer alır. Tedavi edilmediğinde sosyal ve mesleki işlevselliği ciddi oranda bozar.
Psikolojik Sorunlarla Mücadele: Bilişsel Davranışçı Terapi
Gençlerde görülen bu psikolojik tablolar, uzman bir değerlendirme sonrası psikoterapi ile çözülebilir. Özellikle Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), bilimsel etkinliği kanıtlanmış bir yöntemdir.
BDT süreci şunları hedefler:
- İşlevsel olmayan düşünce kalıplarını ve bilişsel çarpıtmaları azaltmak
- Etkili problem çözme ve baş etme becerileri kazandırmak
- Duygu düzenleme becerilerini desteklemek
- Kontrol dışı davranışların değişimini sağlamak
