Gebelikte İlaç Kullanımı Nasıl Olmalı

Gebelikte İlaç Kullanımı ve Bebek Üzerindeki Etkileri

Gebelikte ilaç kullanımı, anne adaylarının en çok endişe duyduğu konuların başında gelmektedir. Hamilelik döneminde zorunlu olarak kullanılması gereken veya gebelik fark edilmeden önce alınan ilaçların bebek üzerindeki etkileri, kadın doğum hekimlerine en sık yöneltilen sorulardır. Bu süreçte temel kural, tıbbi bir zorunluluk oluşmadıkça ilaç kullanımından kaçınmak ve her türlü ilacı mutlaka doktor kontrolünde tüketmektir.

Gebelik döneminde ilaçların etkileri üzerine klinik çalışmalar yapmak etik olarak mümkün değildir. Bu nedenle mevcut bilgilerimiz, geçmiş vaka bildirimlerine ve kayıtların incelenmesine dayanmaktadır. Birçok ilacın bebek üzerindeki kesin etkilerini belirlemek zor olduğu için, ilaç firmaları prospektüslerde sorumluluğu hekime bırakan uyarılar bulundurmaktadır. Hekimler ise kar/zarar oranını ve ilacın güvenilirliğini değerlendirerek tedaviye karar verirler.

Gebelikte İlaç Kullanımında Temel Kurallar ve Kategoriler

Gebeliğin ilk 10 gününde "ya hep ya hiç" yasası geçerlidir. Bu dönemde embriyo dış uyaranlara karşı duyarsızdır; alınan ilaçlar ya düşüğe neden olur ya da herhangi bir anomaliye yol açmaz. İlaçların büyük bir kısmı plasenta yoluyla bebeğe geçse de, sadece çok küçük bir kısmının istenmeyen durumlara yol açtığı bilinmektedir. İlacın etkisi; gebelik haftasına, dozuna ve teratojen (anomali yapıcı) özelliklerine göre değişkenlik gösterir.

İlaçların güvenilirliği değerlendirilirken Amerikan Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından belirlenen kategoriler baz alınmaktadır. Gebelikte en sık ihtiyaç duyulan ilaç grupları şunlardır:

• Bulantı gidericiler
• Antiasitler (mide asidi düzenleyiciler)
• Antihistaminikler (alerji ilaçları)
• Analjezikler (ağrı kesiciler)
• Antibiyotikler
• Sakinleştiriciler ve uyku ilaçları

Gebelikte Sıklıkla Kullanılan İlaç Grupları

Analjezikler (Ağrı Kesici ve İltihap Gidericiler)

Parasetamol (asetaminofen), gebelik boyunca kullanılabilecek en güvenli ağrı kesici ve ateş düşürücü olarak kabul edilir. Ancak çok yüksek dozlarda kullanımı anne adayında karaciğer hasarına, bebekte ise ölüme yol açabilir. Düşük doz aspirin (80 mg) ise gelişim geriliği veya lupus gibi riskli gebelik durumlarında hekim kontrolünde kullanılabilmektedir.

Diğer Ağrı Kesiciler ve NSAİİ

İbuprofen ve naproksen gibi nonsteroid anti-enflamatuar ilaçların anomali oluşturmadığı düşünülse de, 34. gebelik haftasından sonra kullanılmaları önerilmez. Bu ilaçlar, bebekte kalp kapakçığının (ductus arteriosus) erken kapanmasına ve pulmoner hipertansiyon gelişimine neden olabilir.

Antibiyotikler ve Antiasitler

Penisilin grubu ve yeni jenerasyon türevleri, gebelikte en güvenli antibiyotiklerdir. Penisilin alerjisi olanlarda eritromisin, güvenle tercih edilen bir diğer seçenektir. Sefalosporin grubu ilaçların da fetus üzerinde olumsuz bir etkisi bildirilmemiştir. Mide yanması için kullanılan antiasitler (alimünyum hidroksit, kalsiyum veya magnezyum içerikli) genel olarak güvenlidir; ancak yüksek dozları anne sağlığı için risk oluşturabilir.

Özel Durumlarda İlaç Tedavisi

Bulantı ve Kusma Tedavisi

Gebelerin %80’inde görülen bulantı ve kusma şikayetlerinde; H1-reseptör blokörleri, fenotiyazinler ve metokoloropamid gibi B veya C grubu ilaçlar kullanılabilir. Dramamine, Postadoxin ve Emedur gibi ilaçlar güvenle tercih edilirken; Metpamid ve Zofran gibi ilaçlar da B grubunda yer aldığından önemli bir sakınca taşımamaktadır.

Diyabet ve Epilepsi Yönetimi

Metformin, polikistik over sendromu ve gebelik diyabetinde kullanılabilen, bebek üzerinde olumsuz etkisi bildirilmemiş bir ilaçtır. Epilepsi (sara) hastası anne adaylarında ise ilaç kullanımı kritik bir konudur. Sara ilaçları anomali riskini 3-4 kat artırabilir. Riski azaltmak için şu önlemler alınmalıdır:

1. Gebe kalmadan önce doz azaltılmalı veya uygunsa kesilmelidir.
2. Kombine ilaç yerine tekli ilaç tedavisi tercih edilmelidir.
3. Gebelikten 1-2 ay önce yüksek doz (4-5 mg) folik asit kullanımına başlanmalıdır.
4. Anomali riski en yüksek olan Valproat kullanımından kaçınılmalıdır.
5. Gebeliğin son 4 haftasında anneye K vitamini desteği verilebilir.

Zararlı Maddeler ve Gebelik Üzerindeki Etkileri

Bazı maddelerin kullanımı gebelik üzerinde geri dönülemez hasarlara yol açabilir:

• Sigara: Düşük, gelişim geriliği, erken doğum ve ani bebek ölümü riskini artırır. 16. haftaya kadar bırakılması zararlı etkileri minimize eder.
• Kokain: Plasentanın erken ayrılmasına, öğrenme bozukluklarına ve ani bebek ölümüne neden olabilir.
• Metamfetamin: Ciddi gelişim geriliği ve çeşitli anomalilerle ilişkilendirilmiştir.

Gebelikte Aşı Uygulamaları

Gebelik döneminde bazı aşıların yapılması güvenliyken, bazılarından kesinlikle kaçınılmalıdır. Aşağıdaki tablo aşıların uygulama durumlarını göstermektedir: