Dikkateksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB)

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir?

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), bireyin yaşına ve gelişim düzeyine uygun olmayan dikkat sorunları, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik (istekleri erteleyememe) ile karakterize nöropsikiyatrik bir bozukluktur. Özellikle okul çağı çocuklarında sıkça rastlanan bu durum, çocuğun davranışlarını kontrol etmesinde ve odaklanmasında ciddi güçlükler yaratır. Toplumda her geçen gün daha fazla tanınan bu bozukluk, uzun yıllardır tıp dünyasının gündemindedir ve üzerine her yıl yüzlerce bilimsel araştırma yapılmaktadır.

DEHB, sanıldığından çok daha yaygın bir durumdur ve çocuk popülasyonunda %4-8 oranında görülmektedir. Bu istatistik, ortalama 25-30 kişilik bir sınıfta en az 1-2 çocukta DEHB olabileceği anlamına gelir. Tanı konulabilmesi için belirtilerin 7 yaşından önce başlamış olması, kalıcı ve sürekli bir özellik taşıması ve hem ev hem de okul gibi birden fazla ortamda gözlemlenmesi şarttır.

DEHB Alt Tipleri ve Belirti Grupları

Her çocukta DEHB aynı şekilde tezahür etmez. Hiperaktivite terimi aşırı hareketliliği ifade etse de, bazı çocuklarda bu durum hiç görülmeyebilir. Bazı vakalarda sadece dikkat süresinin kısalığı ön plandayken, bazılarında ise dürtüsellik ve hareketlilik baskındır. Önemli bir grupta ise bu iki belirti kümesi bir arada görülür.

Hiperaktivite ve Dürtüsellik Belirtileri

Bu gruptaki çocuklar genellikle "yerinde duramayan" veya "düşünmeden davranan" bireyler olarak tanımlanır. Başlıca belirtiler şunlardır:

• Yerlerinde duramazlar ve oturması gereken durumlarda oturmakta zorlanırlar.
• Sessiz ve sakin bir şekilde oyun oynamakta güçlük çekerler.
• Yerli yersiz koşma ve tırmanma eğilimi gösterirler.
• Çok konuşurlar ve genellikle sorular tamamlanmadan cevabını verirler.
• Sürekli bir şeylerle uğraşır, sıralarını beklemekte zorlanırlar.
• Başkalarının konuşmalarını veya aktivitelerini yarıda keserek müdahale ederler.

Dikkatsizlik Belirtileri

Bu belirtiler bazen uysal çocuklarda gözden kaçabilir. Dikkat eksikliği yaşayan çocuklarda şu davranışlar gözlemlenir:

• Verilen yönergeleri başından sonuna kadar takip edemezler.
• İşlerine veya oyunlarına dikkatlerini vermekte zorlanırlar.
• Okul veya ev aktiviteleri için gerekli olan malzemeleri sık sık kaybederler.
• Kendileriyle konuşulurken dinlemiyormuş gibi görünürler.
• Detayları gözden kaçırır, düzensiz bir profil sergilerler.
• Uzun süreli zihinsel çaba gerektiren işlerden kaçınırlar ve oldukça unutkandırlar.

DEHB Tanısı Nasıl Konur?

DEHB tanısı koymak, uzmanlık ve derin bir bilgi birikimi gerektirir. Tanı süreci, anne-baba, öğretmen ve çocuğun kendisinden alınan ayrıntılı bilgilerle başlar. Belirtiler genellikle okul öncesi dönemde fark edilse de, kesin tanı genellikle okulun kurallı ve yapılandırılmış ortamında belirtilerin belirginleşmesiyle konur.

Tanı aşamasında hekim tarafından yapılan fizik muayene kritik bir rol oynar. Bu muayene; işitme ve görme sorunları gibi DEHB ile karışabilecek tıbbi nedenlerin elenmesini sağlar. Ayrıca motor becerilerdeki gelişimsel gecikmeler ve genetik sendromlar bu aşamada tespit edilir. Uzmanlar, çocuğun farklı ortamlardaki davranışlarını analiz ederek, belirtilerin en az 2/3'ünün mevcut olup olmadığını kontrol ederler.

DEHB Nedenleri ve Eşlik Eden Durumlar

DEHB gelişiminde kalıtım ve çevresel etmenler birincil rol oynamaktadır. Özellikle doğum öncesi dönemde annenin sigara kullanımı, erken doğum ve doğum esnasında yaşanan komplikasyonlar en önemli risk faktörleri arasında gösterilmektedir.

DEHB olan çocukların yaklaşık 2/3'ünde ek psikiyatrik veya gelişimsel bozukluklar görülebilir. Bu durumlar şunlardır:

• Davranım Bozukluğu ve Öğrenme Güçlükleri (Okuma, yazma, matematik).
• Depresyon ve Anksiyete Bozuklukları (Korku, takıntı, kaygı).
• Gelişimsel gecikmeler (Özellikle motor becerilerde).
• Tourette Bozukluğu ve çeşitli Tik Bozuklukları.
• Enürezis Nokturna (Gece altını ıslatma).
• Bipolar Affektif Bozukluk (Çocukluk dönemi tanısı tartışmalıdır).

Tedavi Yaklaşımları ve Ailelere Öneriler

DEHB tedavisinde davranış düzenleyici yaklaşımlar temel taşıdır. Psikoterapiler her vakada standart olarak uygulanmasa da; aile içi iletişim sorunları, özgüven eksikliği veya eşlik eden depresyon/anksiyete durumlarında tedavinin vazgeçilmez bir parçası haline gelir. Tedavi sürecinde aile ve öğretmenin iş birliği hayati önem taşır.

Dr. Russell Barkley’den Anne-Babalara 10 Altın Kural

DEHB ile mücadele eden ebeveynler için Dr. Russell Barkley şu stratejileri önermektedir:

1. Spesifik Kurallar: Kurallar net olmalı ve yazılıp görünür bir yere asılmalıdır.
2. Güçlü Ödüller: Çocuk için anlamlı ve motive edici ödüller seçilmelidir.
3. Sık Geri Bildirim: Çocuğun davranışlarının farkında olduğunuzu sık sık hissettirin.
4. Planlama Desteği: Beklentiler ve gelecek planları konusunda çocuğa rehberlik edin.
5. Esneklik: Çocuğun kötü günleri olabileceğini her zaman göz önünde bulundurun.
6. Olumluya Odaklanma: Cezalardan ziyade, çocuğun başardığı olumlu işlere odaklanın.
7. Biyolojik Temel: Bunun bir karakter sorunu değil, biyolojik bir sorun olduğunu unutmayın.
8. Davranışsal Eğitim: Çok konuşup nasihat vermek yerine davranışlarınızla örnek olun.
9. Sabır ve Mizah: Espri anlayışınızı koruyun ve sabırlı olmaya gayret edin.
10. Hoşgörü: Hem kendinize hem de çocuğunuza karşı hoşgörülü olun; bu bir ekip işidir.

KAYNAK: Doç. Dr. A. Muhammet, 2013, Sakarya Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Psikiyatrisi.