Çölyak (Gluten Enteropatisi)

Çölyak Hastalığı ve Glutenin Yapısı

Çölyak hastalığı, glutene karşı gelişen duyarlılık sonucunda ortaya çıkan ve ince bağırsak mukozası hasarıyla karakterize olan kronik bir ince bağırsak hastalığıdır. Her yaş grubunda görülebilen bu rahatsızlık, bireyin yaşamı boyunca devam eden bir süreci kapsar. Hastalığın temel tetikleyicisi olan gluten, bitkisel besinlerde bulunan bir proteindir. Kimyasal yapısı incelendiğinde; nötral solüsyonlarda çözünmeyen kısmı glutelin, asit ve alkolde çözünüp suda çözünmeyen kısmı ise prolamin olarak tanımlanmaktadır.

Hastalığın Yaygınlığı ve Patolojik Etkileri

Ülkemizde görülme sıklığına dair kesin veriler bulunmamakla birlikte, dünya genelinde beyaz ırk ve Latinlerde daha sık görüldüğü bilinmektedir. Gluten enteropatisi (çölyak) olan hastalarda birçok organ etkilense de, asıl hasar ince bağırsağın proksimal kısmında meydana gelir. Bu süreçte bağırsaktaki kriptalarda genişleme ve uzama görülürken, emici hücrelerin silindirik yapısı bozularak küboidal bir forma dönüşür.

Çölyak Hastalığının Tanısı Nasıl Konur?

Tanı sürecinde izlenen yol haritası belirli aşamalardan oluşmaktadır. İlk aşamada hastaya serolojik testler uygulanır. Ancak hastalığın kesin tanısının konulabilmesi için biyopsi yapılması zorunludur. Mevcut klinik yaklaşımlarda endoskopik testlere ihtiyaç duyulmamaktadır.

Çölyak Hastalığının Diğer Hastalıklarla İlişkisi

Çölyak hastalığı, vücuttaki pek çok sistemle ve farklı hastalıklarla ilişkilidir. Yapılan araştırmalar sonucunda tespit edilen bağlantılar şunlardır:

• Diyabet: Diyabet hastalarında çölyak görülme sıklığı %1 ile %12 arasındadır.
• Demir Yetersizliği Anemisi: Bu hastalarda çölyak yaygınlığı %2-5 civarındadır.
• Karaciğer Hastalıkları: Çölyak, transaminaz seviyelerindeki hafif yükselmelerle ilişkili olabilir. Glutensiz diyetle birlikte karaciğer enzimlerinde düzelme gözlemlenir.
• Diğer Rahatsızlıklar: İrritabl bağırsak sendromu, Crohn hastalığı, Addison hastalığı, idiyopatik epilepsi ve boyun kireçlenmesi ile çölyak arasında bağ olduğu saptanmıştır.

Çölyak Hastalığının Çeşitleri

Hastalık, klinik seyrine göre dört ana grupta incelenmektedir:

1. Klasik Çölyak: Gastrointestinal emilim bozukluğu ve belirgin semptomlarla kendini gösterir.
2. Fark Edilmeyen Çölyak: Belirgin bir semptom olmamasına rağmen biyopside villus atrofisi görülür.
3. Tipik Olmayan Çölyak: Az sayıda gastrointestinal semptomla karakterizedir.
4. Öldürücü Çölyak: Semptomatik olmayan, sonradan gelişen, hem glutenli hem de glutensiz diyete cevap veren ve uzun süreli yüksek gluten alımında bile olumsuz belirti göstermeyen türdür.

Hastalığın Klinik Belirtileri

Çölyak hastalığı, özellikle sindirim sistemi ve genel gelişim üzerinde ciddi belirtilerle ortaya çıkar:

• Diyare (İshal): Bebeklerde tahıl ürünleriyle tanışılan 6-12 aylık dönemde başlar. Başlangıçta sıradan bir ishal gibi görünse de zamanla hacimli, açık renkli, köpüklü, yağlı ve pis kokulu bir hal alır.
• Gelişme Yetersizliği: İshale eşlik eden iştahsızlık, kilo alımında duraksama ve irritabilite görülür.
• Zayıflama: Yüz dolgunluğunu korurken kol, bacak ve kalça bölgelerinde belirgin ağırlık kaybı yaşanır.
• Konstipasyon ve Karın Ağrısı: Kas güçsüzlüğü ve dehidratasyonun bir sonucu olarak ortaya çıkar.
• Vitamin ve Mineral Eksikliği: Başta demir eksikliği anemisi olmak üzere, yağda eriyen vitaminlerin eksikliği ve nadiren megaloblastik anemi görülür.

Bunlara ek olarak hastalarda; hipoalbüminemi, yüksek alkalen fosfataz, kalsiyum, magnezyum ve çinko seviyelerinde düşüş, folik asit ve B12 vitamini eksikliği ile K vitamini emilim bozuklukları gelişebilir.

Diyet Tedavisi ve Beslenme İlkeleri

Çölyak hastalığının temel ve tek tedavi yöntemi glutensiz diyettir. Tedavi sürecinde hastanın ve ailesinin eğitimi büyük önem taşır. İyileşme süreci bazı hastalarda hızlı, bazılarında ise daha uzun süreli olabilir. Diyetin yanı sıra tıbbi takip de ihmal edilmemelidir.

Önemli Notlar:

• Glutenin diyetten tamamen çıkarılmasıyla ince bağırsaktaki histolojik iyileşme birkaç ay içinde başlar.
• Hastalarda ikincil olarak laktoz intoleransı gelişebileceği için diyetin başlangıç aşamasında laktaz içeren süt ve süt ürünleri kısıtlanmalıdır.
• İlk hafta limon, portakal, mandalina ve greyfurt gibi içecekler verilmemelidir.
• Araştırmalar, çölyak hastalarının günlük 93 gram yulafı tolere edebildiğini, 50-60 gram yulafın ise güvenli olduğunu göstermektedir. Ayrıca günlük 50 gramdan az gluten içeren beslenmenin sorun yaratmadığı tespit edilmiştir.