Çocukta uyum ve davranış bozuklukları
- Davranış bozuklukları; yaşa uygunluk, yoğunluk ve süreklilik gibi kriterlere göre tanımlanan, çocuğun çevresiyle kurduğu dengeli ilişkiyi bozan eylemlerdir.
- Ebeveynlerin aşırı koruyucu veya baskıcı tutumları ile organik kökenli problemler, çocuklarda uyum sorunlarının ve olumsuz kişilik özelliklerinin gelişmesine neden olabilir.
- Çocuklar genellikle dikkat çekmek veya intikam almak amacıyla uyumsuz davranışlar sergilediğinden, çözüm için kaliteli zaman ayırmak ve destekleyici bir iletişim kurmak esastır.
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Çocuklarda Uyum ve Davranış Kavramları
Davranış, bireyin dış dünyadaki diğer insanlar tarafından doğrudan gözlemlenebilen tüm eylemlerini kapsar. Uyum ise bireyin sahip olduğu kişisel özelliklerle, kendi benliği ve çevresi arasında dengeli bir ilişki kurma ve bu dengeyi sürdürme sürecidir. Çocukların gelişim aşamalarında belirli konularda çatışma yaşamaları durumunda, birtakım uyumsuz davranış tablolarının ortaya çıkması kaçınılmaz bir sonuçtur.
Kişilik, bireyin çatışma çözme becerileri ile gelişen dinamik bir olgudur. Çocuk gelişiminde yetenek ve becerilerin kazanılması kadar, sorun çözme yetisinin geliştirilmesi de doğal gelişim seyrinin kritik bir parçasıdır.
Ebeveyn Tutumlarının Çocuk Gelişimi Üzerindeki Etkisi
Çocukların sağlıklı bir gelişim göstermesinde ebeveyn yaklaşımları belirleyici rol oynar. Aşırı koruyucu yaklaşımlar, çocuğun ebeveyn korumasından çıkarak bağımsız hareket etme becerisi kazanmasını engeller. Okul öncesi dönemde karşılaşılan sorunlar genellikle olağan ve geçici olsa da, yanlış anne ve baba tutumları bu davranışların kemikleşmesine ve duygusal bozulmalara yol açabilir.
İdeal ebeveyn modeli olarak kabul edilen destekleyici ebeveyn tutumu, çocuğun sağlıklı gelişimi için en uygun yaklaşımdır. Bu tutumun dışında kalan ortamlarda büyüyen çocuklar şu sorunları yaşayabilir:
- Çevrelerine karşı şüpheci bir yaklaşım geliştirirler.
- İçsel karmaşa yaşarlar.
- Sinirlilik, kavgacılık, hırçınlık ve geçimsizlik gibi olumsuz davranışlar sergilerler.
Psikososyal unsurların yanı sıra; beyin incinmeleri, sakatlıklar, anomaliler ve süreğen rahatsızlıklar gibi organik kökenli problemler de çocukta uyumsuzluk belirtilerini artıran temel etkenler arasındadır.
Davranış Bozukluğu Tanımlamasında Temel Kriterler
Bir çocuğun sergilediği eylemi "davranış bozukluğu" olarak tanımlayabilmek için belirli bilimsel kriterlerin göz önünde bulundurulması gerekir. Bu kriterler şunlardır:
- Yaşa Uygunluk: Her gelişim döneminin kendine has özellikleri vardır. Örneğin, 2 yaşındaki bir çocuğun bireyselleşme çabasıyla paylaşımda zorlanması veya 3-5 yaş grubunun sınırsız hayal gücüyle gerçek dışı öyküler anlatması normaldir. Ancak bu durumlar ergenliğe kadar sürerse ciddi bir problem teşkil eder.
- Yoğunluk: Davranışın sıklığı önemlidir. 4-5 yaşlarında öfkelenmek olağan bir durumken, bu öfkenin başka çocuklara zarar verme boyutuna ulaşması davranış bozukluğuna işaret eder.
- Süreklilik: Belirli bir olumsuz davranış türünün ısrarlı ve uzun süreli bir şekilde devam ettirilmesidir.
- Cinsel Rol Beklentileri: Erkek ve kız çocukları arasındaki gelişimsel farklılıklar (örneğin erkeklerde geç konuşmanın daha sık görülmesi) ve cinsel kimliğin yarattığı farklılıklar dikkate alınmalıdır.
Sık Karşılaşılan Uyum ve Davranış Sorunları
Çocuklarda gözlemlenen temel uyum ve davranış sorunları şu şekilde listelenebilir:
- Tırnak yeme ve çalma davranışı
- Zorbalık ve otoriteye başkaldırma
- Okul devamsızlığı ve genel gerilim hali
- Aşırı utangaçlık, korkaklık, endişe ve şüpheci tavırlar
Davranış Bozukluklarının Temel Nedenleri
Çocuklarda uyumsuz davranışların gelişmesinin arkasında genellikle iki temel motivasyon yatar:
| Neden | Açıklama |
|---|---|
| Dikkati Çekmek | Çocuğa yeterli vakit ayrılmadığında, çevrenin ilgisini toplamak için uyumsuz davranışlar sergileyebilir. |
| İntikam Alma İsteği | Fiziksel şiddet gören veya travmatize olan çocuk, ailesinden intikam almak amacıyla karşı gelme davranışları gösterir. |
Normal Davranış ile Uyum Bozukluğu Arasındaki Fark
Ebeveynler için normal davranış ile bozukluğu ayırt etmek zor olabilir. Örneğin; tuvalet eğitimi almış 1,5 yaşındaki bir çocuğun sonraki 1-1,5 yıl boyunca alt ıslatması, kas kontrolü yeni geliştiği için normal kabul edilir. Ancak bu durum 3,5-4 yaşından sonra devam ediyorsa, çocuk adaptasyon sürecini aşmış sayıldığından bir uyum bozukluğu olarak değerlendirilir. Unutulmamalıdır ki; çocukların çoğu bu davranışları aslında "Beni dinle" mesajını vermek için bir araç olarak kullanır.
Davranış Bozukluğu Olan Çocuklarla Olumlu İlişki Kurma Yolları
Çocuklarla sağlıklı bir iletişim köprüsü kurmak ve davranışları iyileştirmek için şu yöntemler izlenmelidir:
- Karşılıklı saygı esas alınmalıdır.
- Çocuğa mutlaka kaliteli zaman ayrılmalıdır.
- Çocuk her zaman cesaretlendirilmeli ve sevgi açıkça ifade edilmelidir.
- Sakin kalınmalı ve çocuk asla olumsuz sıfatlarla etiketlenmemelidir.
Kaynakça:
- Prof. Dr. Haluk Yavuzer – Çocuk Eğitimi El Kitabı
- Ercan Özyel – Çocukta Davranış Bozuklukları
