Çocukluk Çağı Diyabeti Eğitimci Rehberi

Diyabet Nedir ve Mekanizması Nasıl İşler?

Diyabet, pankreasın yeterli insülin üretememesi veya üretilen insülinin vücut tarafından etkili kullanılamaması sonucu kan şekerinin yükselmesiyle karakterize kronik bir metabolizma bozukluğudur. Vücudun temel enerji kaynağı olan glukozun (şeker) hücre içine girebilmesi için insülin hormonuna ihtiyaç vardır; insülin eksikliğinde şeker kanda birikir ve enerji üretimi aksar.

Diyabetin Temel Tipleri

1. Tip 1 Diyabet: Pankreasın hiç insülin üretemediği durumdur. Genellikle çocukluk ve ergenlik döneminde görülür; yaşam boyu dışarıdan insülin tedavisi zorunludur.
2. Tip 2 Diyabet: Vücutta insülin direnci veya göreceli insülin yetmezliği mevcuttur. Genellikle obezite ve hareketsiz yaşam tarzı ile ilişkilidir.

İnsülin Tedavisi ve Uygulama Esasları

Tip 1 diyabetli bireylerde beta hücre rezervi tükendiği için dışarıdan insülin verilmesi yaşamsal önem taşır. Tedavinin amacı, sağlıklı bir bireydeki bazal (açlık) ve bolus (yemek sonrası) insülin salınımını taklit etmektir.

İnsülin Saklama ve Uygulama Kuralları

• Saklama: Açılmamış insülinler buzdolabında 2-8°C arasında saklanmalıdır. Kesinlikle dondurulmamalı ve direkt güneş ışığından korunmalıdır.
• Uygulama Araçları: İnsülin kalemi, enjektör veya insülin pompası kullanılabilir.
• Bölge Değişimi: Aynı noktaya sürekli enjeksiyon yapılması lipohipertrofi (yağ birikimi) riskini artırır; bu durum emilimi bozar. Enjeksiyon bölgeleri düzenli olarak değiştirilmelidir.

Hipoglisemi (Şeker Düşüklüğü) Yönetimi

Kan şekerinin 70 mg/dl altına düşmesi hipoglisemi olarak tanımlanır. Bu durum acil müdahale gerektiren ciddi bir tablodur.

Belirtiler ve Tedavi (15/15 Kuralı)

• Belirtiler: Soğuk terleme, titreme, çarpıntı, açlık hissi, sinirlilik ve bilinç bulanıklığı.
• Hafif/Orta Tedavi: 10-15 gram hızlı etkili karbonhidrat (kesme şeker veya meyve suyu) verilir. 15 dakika beklenir ve şeker ölçülür. Hedef değerin altındaysa işlem tekrarlanır.
• Ağır Hipoglisemi: Bilinç kaybı durumunda ağızdan bir şey verilmez; acilen Glukagon enjeksiyonu uygulanır ve sağlık kuruluşuna başvurulur.

Hiperglisemi (Şeker Yüksekliği) ve Keton Takibi

Kan şekerinin hedef değerlerin (genellikle açlıkta 120, toklukta 180 mg/dl) üzerine çıkmasıdır. 250 mg/dl üzerindeki değerlerde mutlaka idrar veya kan ketonu kontrol edilmelidir.

Diyabette Beslenme ve Yaşam Tarzı

Sağlıklı beslenme ve düzenli fiziksel aktivite, diyabet yönetiminin temel taşlarıdır. Diyabetli çocukların enerji ihtiyaçları sağlıklı yaşıtlarıyla aynıdır; ancak karbonhidrat tüketimi kontrol altında olmalıdır.

Beslenme Önerileri

• Öğün Düzeni: Ana ve ara öğünler atlanmamalıdır. Bu, kan şekeri dalgalanmalarını önler.
• Glisemik İndeks: Kan şekerini hızla yükselten beyaz ekmek ve şekerli gıdalar yerine; tam tahıllar, sebze ve baklagiller tercih edilmelidir.
• Posa Tüketimi: Lifli gıdalar şeker emilimini yavaşlatarak tokluk hissini artırır.

Egzersiz Kuralları

• Egzersiz, insülin duyarlılığını artırır ve kan şekerini düşürür.
• Aç karnına veya insülinin en etkili olduğu saatlerde egzersiz yapılmamalıdır.
• Egzersiz sırasında yanınızda mutlaka kesme şeker bulundurulmalıdır.

Hastalık Durumlarında Diyabet Yönetimi

Enfeksiyon ve ateşli hastalıklar vücutta stres yaratarak kan şekerini yükseltir.

• Kritik Kural: Hastalık durumunda iştahsızlık olsa dahi insülin asla kesilmemelidir.
• Kan şekeri ve keton takibi 2-4 saatte bir sıklaştırılmalıdır.
• Kusma ve ishal durumunda dehidratasyon (sıvı kaybı) riskine karşı bol sıvı tüketilmelidir.

Kendi Kendine İzlem ve Kayıt Tutma

Başarılı bir diyabet yönetimi için günlük kayıt defteri tutulması esastır. Bu kayıtlarda kan şekeri ölçümleri, tüketilen gıdalar, yapılan egzersizler ve insülin dozları yer almalıdır. Ayrıca, son 2-3 aylık şeker ortalamasını gösteren HbA1c testi, 3 ayda bir düzenli olarak kontrol edilmelidir.