Çocuklarda Sorumluluk Alma
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Çocuklarda Sorumluluk Bilinci ve Özgüven İlişkisi
Ebeveynlerin ortak arzusu; ayakları yere sağlam basan, güçlü, ne yaptığını bilen, üretken ve özgüveni yüksek çocuklar yetiştirmektir. Bu kazanımların çocuklara aşılanabilmesi için doğru zamanda, gelişim düzeylerine uygun sorumluluklar verilmelidir. Sorumluluk yükü, taşıyabileceklerinden az veya fazla olan çocuklarda özgüven gelişimi sekteye uğramakta ya da gecikmektedir.
Sorumluluk duygusu, doğuştan getirilen bir özellik değil, sonradan öğrenilen bir kavramdır. Bu bilincin kazandırılmasında aile içi iletişim, çocuğa yönelik tavırlar ve uygulanan disiplin anlayışındaki kararlılık belirleyici rol oynar. Sorumluluk, bir süreç içinde pratik yaparak gelişen bir beceridir; çocuklar sabah uyandıklarında aniden bu bilince sahip bireylere dönüşmezler.
Sorumluluk Sahibi ve Sorumsuz Çocukların Davranış Özellikleri
Çocuğun sorumluluk düzeyini anlamak için sergilediği davranış kalıplarına bakmak yeterlidir. Aşağıdaki tabloda bu iki farklı profilin temel özellikleri karşılaştırılmıştır:
| Sorumluluk Sahibi Çocuklar | Sorumsuz Çocuklar |
|---|---|
| İşlerini kendi başına halleder. | Görevlerinin farkında değildir ve yapmak istemez. |
| Üstüne düşen görevleri yerine getirir. | İşlerinin başkaları tarafından yapılmasını bekler. |
| Hatalarının sorumluluğunu alır, başkalarını suçlamaz. | Sürekli başkalarını suçlama eğilimindedir. |
| Hak etmediklerine sahip olmak istemez. | Kendi duygu ve düşüncelerinin arkasında durmaz. |
| Başkalarının haklarına ve duygularına saygılıdır. | Başkalarının haklarına saygı göstermez. |
| Mutlu, uyumlu ve başarılıdır. | Uyumsuz, tembel ve bencil olabilir. |
Ebeveynlerin Sorumluluk Eğitiminde Yaptığı Yaygın Hatalar
Aileler, özellikle erken yaşlarda çocukların yapabileceği işleri üstlenerek farkında olmadan onların gelişimini engellemektedir. Modern çekirdek ailelerde çocukların sorumlulukla çok geç tanıştığı görülmektedir. Örneğin; 4-5 yaşındaki bir çocuğa annesinin yemek yedirmesi, çocuğun bilinçaltına "Ben kendi başıma yetersizim" mesajını gönderir.
Çocuğun tabağındaki yemeği bitirmesi için zorlanması, onun kendi acıkma ve doyma sorumluluğunu almasını engeller. Ebeveynlerin "etraf kirlenmesin" veya "vakit kaybolmasın" düşüncesiyle çocuğun yerine iş yapması, çocuğun güven kazanmasına ve sorumluluk almasına set çekmektedir.
Sorumluluk Kazandırmada Kararlılığın Önemi
Sorumluluk duygusunu aşılarken en kritik nokta kararlı ve tutarlı olmaktır. Çocuk, aldığı kararların ve yaptığı davranışların bedelini (zarar görmeyeceği sınırlar dahilinde) ödemeyi öğrenmelidir.
Örneğin; yanına taşıyabileceğinden fazla oyuncak almak isteyen bir çocuğa, bu oyuncakları kendisinin taşıması gerektiği net bir şekilde belirtilmelidir. Çocuk yolda yorulup ağlasa dahi, ebeveynin kararlı duruşu çocuğun bir sonraki seferde kendi sınırlarını bilerek karar vermesini sağlayacaktır.
BTGH Yöntemi ile Sorumluluk Eğitimi
Sorumluluk kazandırma süreci, Bilgilendirme, Takip, Geri Bildirim ve Hatırlatma (BTGH) olarak kodlanan dört temel aşamadan oluşur:
- Bilgilendirme: Çocuğa kuralın nedeni ve sorumluluğun önemi net bir şekilde anlatılmalıdır. Çocuk, neden bu işi yapması gerektiğini anlarsa süreci daha kolay benimser.
- Takip: Bilgilendirmeden sonra çocuğa zaman tanınmalı ve davranışın ne sıklıkla, ne sürede yapıldığı gözlemlenmelidir.
- Geri Bildirim: Davranışın uygulanışı hakkında çocukla konuşulmalıdır. Olumlu ilerlemeler motive edilmeli, aksaklıklar ise nedenleriyle birlikte paylaşılmalıdır.
- Hatırlatma: Davranış henüz oturmamışsa süreç yeniden bilgilendirme ile başlatılmalı ve alışkanlık haline gelene kadar devam edilmelidir.
Çocuklara Sorumluluk Verirken Dikkat Edilmesi Gereken Stratejiler
- Mükemmeliyetçilikten Kaçının: Çocuğun işi sizin istediğiniz gibi yapmasından ziyade, işe başlama ve bitirme becerisi kazanmasına odaklanın.
- Aitlik Hissi Kazandırın: Kendi eşyaları (oyuncak, masa, kıyafet) üzerinde sorumluluk alması için onu teşvik edin.
- Süreci Oyunlaştırın: Temizlik partileri veya hız yarışmaları düzenleyerek motivasyonu artırın.
- Model Olun: Ebeveynler kendi sorumluluklarını isteksizce yaparsa, çocuklar da benzer bir tutum geliştirir.
- İşleri Basamaklandırın: Dağınık bir odayı toplamasını isterken; önce oyuncaklar, sonra kıyafetler şeklinde görevleri bölerek karmaşayı azaltın.
- Rutinler Oluşturun: "Okuldan gelince mont asılacak" gibi net rutinler, görevlerin öğrenilmesini kolaylaştırır.
- Tehdit Yerine Manevi Destek Kullanın: Ceza vermek yerine, işini bitirdiğinde onu takdir ederek güven duygusunu pekiştirin.
Yaş Gruplarına Göre Alınabilecek Sorumluluk Örnekleri
6-7 Yaş Grubu
- Tek başına giyinip soyunmak ve ayakkabılarını bağlamak.
- Sofranın hazırlanmasına ve toplanmasına yardım etmek.
- Çantasını hazırlamak ve ödevlerini yapmak.
- Harçlığını bağımsızca kullanmak.
8-9 Yaş Grubu
- Hatırlatmadan öz bakımını ve banyosunu yapmak.
- Odasını, yatağını ve çalışma masasını düzenli tutmak.
- Günlük programlar yaparak zamanını planlamak.
- Evdeki basit tamir işlerine yardımcı olmak.
10-17 Yaş Grubu
- Kendi yatak çarşaflarını değiştirmek ve market alışverişi yapmak.
- Randevularını (kurs, diş hekimi vb.) takip etmek.
- Kendi haklarını savunmak ve başkalarının haklarına saygı duymak.
- Evde tek başına kalmak ve toplu taşıma araçlarını kullanmak.
- Para biriktirerek uzun vadeli planlar yapmak.
Yapılması gereken önemli bir iş vardı ve Herkes, Birisi’nin bu işi yapacağından emindi. Gerçi Herhangi Biri de yapabilirdi, ama Hiç kimse yapmadı. Birisi buna çok kızdı, çünkü iş Herkes’in işiydi. Herkes, Herhangi Biri’nin bu işi yapabileceğini düşünüyordu ama Hiç kimse Herkes’in yapamayacağının farkında değildi. Sonunda Herhangi Biri’nin yapabileceği bir işi Hiç kimse yapmadığı için Herkes, Birisi’ni suçladı...
Saygılarımla, Psk. Ebru ÖZTRAK GÜNGÖR
