Besin alerjenleri

Besin Alerjileri Nedir ve Neden Oluşur?

Besin alerjileri, belirli gıdalarda bulunan proteinlerin bağışıklık sistemini uyarması sonucunda vücudun bu besinlere karşı bir savunma yanıtı geliştirmesiyle ortaya çıkar. Toplumda pek çok kişi kendisinde besin alerjisi olduğunu düşünse de, gerçek vaka oranları yetişkinlerde ve çocuklarda %1-2 civarındadır. İngiltere'de yapılan kapsamlı bir araştırmada, katılımcıların %7'si alerjisi olduğuna inanırken, klinik incelemeler sonucunda gerçek alerji oranının 10.000'de 23 olduğu saptanmıştır.

Ülkemizde yapılan çalışmalar, toplumun %5'inin kendisini alerjik olarak tanımladığını göstermektedir. Ancak kaşıntı, nefes darlığı, ishal ve karın ağrısı gibi şikayetlerin birçoğu, klasik alerji mekanizması dışında gelişen gıda intoleransı kaynaklıdır. Gerçek besin alerjilerinde en sık görülen belirtiler arasında şişme, aksırma, mide bulantısı, deri döküntüsü, öksürük ve solunum sıkıntısı yer almaktadır.

İnek Sütü Alerjisi ve Bebeklerde Beslenme

Çocuklarda en sık rastlanan besin alerjeni inek sütüdür. Bunun temel nedeni, inek sütünde bulunan ve anne sütünde yer almayan beta-laktoglobulin isimli proteindir. Bu protein ısıya dayanıklı olduğu için süt kaynatılsa dahi alerjenik etkisini korur. Bebeklerde genellikle ilk 6 ayda; kusma, ishal, kanlı dışkılama ve huzursuzluk gibi belirtilerle kendini gösterir.

İnek Sütü Alerjisi Olanların Kaçınması Gereken Besinler

İnek sütü alerjisi tanısı alan hastaların aşağıdaki gıdalardan kesinlikle uzak durması gerekmektedir:

• Sütün tüm formları: Taze, çiğ, pastörize, süt tozu ve diğer hayvan sütleri.
• Süt ürünleri: Yoğurt, peynir, lor, krema, kaymak, tereyağı ve margarin.
• Sütlü tatlılar: Puding ve süt içeren tüm tatlı çeşitleri.
• Endüstriyel içerikler: Kazein, kazeinat, peyniraltı suyu (whey), laktuloz ve laktalbümin.

Alerjik Bebekler İçin Beslenme Önerileri

Süt alerjisini önlemenin en etkili yolu, bebeği mümkün olduğunca uzun süre anne sütü ile beslemektir. Anne sütü yetersizse veya bebek 6 aydan büyükse, uzman kontrolünde şu alternatifler değerlendirilebilir:

1. Soya mamaları: 6 aydan küçük bebeklerde önerilmez.
2. Yüksek derecede hidrolize mamalar: Whey veya kazein bazlıdır.
3. Esansiyel aminoasit mamaları: Diğer mamalara reaksiyon gösteren bebekler için en güvenli seçenektir.

Yumurta Alerjisi ve Aşı Takvimi

Yumurta beyazına karşı gelişen alerji, çocukluk döneminde oldukça yaygındır. Bu nedenle ek gıdaya geçişte bebeklere sadece yumurta sarısı verilmesi, beyazının ise bir yaşından sonra denenmesi önerilir. Yumurta alerjisinin kritik bir önemi de; kızamık, kabakulak ve grip aşılarının tavuk embriyosunda hazırlanmasıdır. Bu durum, alerjisi olan çocuklarda ciddi reaksiyon riskini artırabilir.

Kaçınılması gereken yumurta kaynaklı ürünler:

• Mayonez, mereng ve bebe bisküvisi.
• Albümin ve lizozim içeren ticari gıdalar.
• Bazı makarnalar, pastalar ve lezzet verici katkı maddeleri.

Balık, Sebze ve Meyve Alerjileri

Balık alerjisi, balığın kas dokusundaki proteinler nedeniyle oluşur ve ciddi reaksiyonlara yol açabilir. İlginç bir bilgi olarak; bazı mektup pullarının arkasındaki yapıştırıcılar balık kemiğinden yapıldığı için, bu pulları yalamak bile alerjik semptomları tetikleyebilir.

Sebze ve meyve alerjileri genellikle polen alerjisi olan kişilerde görülür. Örneğin, huş ağacı polenine alerjisi olanlarda elma alerjisi, çimen polenine alerjisi olanlarda ise maydanoz alerjisi sık görülür. Kivi gibi egzotik meyvelere dokunmak bile reaksiyon başlatabilir. Ancak bu proteinler genellikle ısıya dayanıksızdır; pişirildiklerinde alerjen özelliklerini kaybedebilirler.

Besinlerin İçindeki Farmakolojik Maddeler

Bazı besinler, içerdikleri doğal bileşikler nedeniyle alerji benzeri etkiler yaratabilir. Aşağıdaki tabloda bu maddeler ve bulundukları besinler özetlenmiştir:

Yalancı Besin Alerjileri ve Histamin Etkisi

Gerçek alerjiden farklı olarak, bazı besinler vücutta doğrudan histamin salgılanmasına neden olur. Buna yalancı besin alerjisi denir. Çilek, domates, çikolata, ananas ve alkol bu grupta yer alır. Özellikle alkol, damarları genişleterek alerjenlerin kana daha hızlı karışmasına yol açar.

Gıda Katkı Maddelerine Dikkat:

• Benzoat: Meyvelerde doğal olarak bulunur ancak gıda sanayisinde koruyucu olarak da kullanılır.
• Sodyum Nitrat: Şarküteri ürünlerinde kullanılır; baş ağrısı ve ürtikere neden olabilir.

Tedavi Yöntemleri ve İlaç Kullanımı

Besin alerjilerinde en temel tedavi, sorumlu besinden kaçınmaktır. Belirtileri hafifletmek için antihistaminikler ve kortizon tercih edilir. Ancak anafilaksi gibi ağır durumlarda ilk ve en önemli müdahale adrenalin enjeksiyonudur. Şiddetli alerji öyküsü olan hastaların yanlarında mutlaka adrenalin oto-enjektörü taşımaları gerekmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Besin alerjisi olan çocuklara aşı yapılabilir mi?

Genel olarak çocukluk çağı aşılarının yapılmasında sakınca yoktur. Ancak yumurta proteini içerebilen Kızamık, MMR ve Grip aşıları, uzman denetiminde ve acil müdahale koşullarının sağlandığı merkezlerde uygulanmalıdır. Jelatin veya neomisine alerjisi olanlara bu aşılar yapılmamalıdır.

Besin alerjileri kalıcı mıdır?

Süt, yumurta, buğday ve soya alerjileri genellikle çocuk büyüdükçe (2-4 yaş arası) düzelme eğilimi gösterir. Ancak kuruyemiş, balık ve kabuklu deniz hayvanları alerjileri genellikle ömür boyu kalıcıdır.

Göğüs Hastalıkları Uzmanı Dr. Sevin Karalar