YETERSİZ ANNE-BABA DAVRANIŞLARI

Anne Baba Davranışlarının Çocuk Psikolojisi Üzerindeki Temel Etkileri

Anne babanın sergilediği tüm davranışlar, çocuğun ilerideki yaşamını hem olumlu hem de olumsuz yönde şekillendiren en temel unsurdur. Ebeveyn tutumları, çocuğun hayatın zorluklarıyla başa çıkabilme yeteneğini doğrudan etkileyerek, çeşitli ruh hastalıklarına karşı hassasiyet oluşmasına neden olabilir. Psikolojik perspektifler, çocuğun anne baba veya birincil bakıcılarla kurduğu erken sosyal etkileşimler sırasında edindiği öğrenimlerin önemine dikkat çekmektedir.

Ebeveyn ve çocuk arasındaki ilişkinin iki yönlü bir süreç olduğunu unutmamak gerekir. Bu etkileşimde bir kişinin davranışı, diğerinin tepkisini doğrudan tetikler. Çocuğunuzun yanında sergilediğiniz her tutum, aslında ona bir ayna tutmak anlamına gelir. Ebeveynler fark etmese bile, çocuklar en önemsiz görülen davranışları dahi belleklerine kaydederek aynı modelleri sergilemeye başlar.

Çocuk Mizacı ve Ebeveyn Tepkileri Arasındaki İlişki

Çocukların mizaç yapıları, ebeveynlik sürecinin zorluk derecesini belirleyebilir. Sessiz, sakin ve uyumlu çocuklarla bağ kurmak daha kolayken; zor mizaçlı, uyumsuz ve hareketli çocuklarla ilgilenmek ebeveynler için stresli olabilir. Araştırmalar, zor mizaçlı çocuklara sahip ebeveynlerin daha sinirli, düşmanca ve eleştirel tepkiler verme eğiliminde olduğunu göstermektedir.

Ebeveynlerin yaşam biçimleri ve disiplin yöntemleri de çocuk üzerinde derin izler bırakır. Örneğin, alkol bağımlılığı olan ebeveynlerin çocuklarında madde kullanımı ve okul devamsızlığı oranı daha yüksektir. Benzer şekilde, müdahaleci, aşırı yönetici veya disiplin sağlamada etkisiz kalan tutumlar; çocukta öz saygı düşüklüğü, yüksek kaygı ve depresyon gibi sorunlara yol açabilir.

Temel Ebeveynlik Stilleri ve Çocuk Üzerindeki Sonuçları

Çocuk gelişiminde farklı etkiler yaratan anne babalık davranışları literatürde dört ana grupta incelenmektedir:

1. Otoritatif (Demokratik) Anne Babalık

Çocuğun sosyal gelişimi için en sağlıklı model olarak kabul edilir. Bu gruptaki ebeveynler hem cana yakın hem de sınırları net olan bir yapı sergilerler. Belirli kurallar çerçevesinde çocuğa makul bir özgürlük alanı tanırlar. Bu tutumla yetişen çocuklar genellikle şunlardır:

• Enerjik ve sıcakkanlıdır.
• Sosyal yeterlilikleri gelişmiştir.
• Güvenli bağlanma ilişkileri kurarlar.
• Okul hayatında başarılı olurlar.

2. Otoriter Anne Babalık

Bu tarzda denetim düzeyi çok yüksek, cana yakınlık ise oldukça düşüktür. Ebeveynler genellikle soğuk ve talepkâr bir tutum sergiler, kurallara uyulmadığında fiziksel cezalandırma yoluna gidebilirler. Otoriter ailelerin çocuklarında şu özellikler gözlemlenir:

• Sinirli, asabi ve karamsar ruh hali.
• Düşük okul başarısı ve zayıf sosyal beceriler.
• Özellikle erkek çocuklarda suça ve madde bağımlılığına eğilim.

3. İzin Verici ve Şımartıcı Anne Babalık

Cana yakınlık düzeyinin yüksek, disiplinin ise yok denecek kadar az olduğu bir modeldir. Aşırı müsamaha gösterilen bu çocuklar; sabırsız, bencil ve düşüncesiz bireyler olarak yetişebilirler. Ergenlik döneminde bu çocuklarda anti-sosyal davranışlar ve akademik başarısızlık daha sık görülür. Gerçek hayatın kurallarıyla karşılaştıklarında ciddi uyum güçlükleri yaşarlar.

4. İhmalci ve İlgisiz Anne Babalık

Hem cana yakınlığın hem de denetimin düşük olduğu, çocuğun duygusal olarak desteklenmediği modeldir. Bu durum, erken çocuklukta bağlanma problemlerine, ilerleyen yaşlarda ise düşük öz saygı ve davranış bozukluklarına yol açar. İlgisiz ebeveynlerin çocukları, sosyal ilişkilerinde ve okul hayatında kronik sorunlar yaşarlar.

Sağlıklı ve Yeterli Ebeveyn Tutumlarının Özellikleri

İdeal bir aile ortamında çocuğun bağımsız bir birey olduğu kabul edilir. Sağlıklı ebeveynlik tutumlarını şu şekilde özetlemek mümkündür:

Bu sağlıklı tutumlarla yetişen bireyler; kendi değerlerini savunan, sınırlarını bilen, başkalarına saygılı, kendisiyle barışık ve hoşgörülü yetişkinler olarak toplumda yer alırlar.

Psikolog Duygu Yakupoğlu