Üreme Sağlığı ve Genetik

İnfertilite (Kısırlık) Nedir ve Nedenleri Nelerdir?

İnfertilite, çocuk sahibi olmak isteyen çiftlerin en az 1 yıl süreyle düzenli ilişkiye rağmen gebelik yaşayamaması durumudur. Günümüzde evli çiftlerin yaklaşık %15’inde görülen bu sağlık sorunu, hem erkek hem de kadın kaynaklı faktörlerden köken alabilir. Yapılan araştırmalar, infertilite vakalarının 1/3’ünün erkek, 1/3’ünün kadın ve kalan 1/3’ünün ise her iki partnerden kaynaklandığını göstermektedir.

Vakaların yaklaşık %25-30’unda ise standart testlerle belirgin bir neden saptanamaz. Açıklanamayan infertilite olarak adlandırılan bu durumun temelinde genellikle genetik faktörler yatmaktadır. Bu nedenle, gebelik planlamasında sorun yaşayan çiftlerin bir Tıbbi Genetik uzmanı tarafından değerlendirilmesi kritik önem taşır.

İnfertilitenin Genetik Temelleri

Erkek ve kadınlarda kısırlığın en sık rastlanan genetik nedeni kromozom kaynaklı bozukluklardır. Özellikle erkek infertilitesinde şu veriler dikkat çekicidir:

• Sperm sayısında sorun olan erkeklerin %20’sinde kromozom bozukluğu saptanır.
• Bu grubun %20’sinde ise Y kromozomunda küçük boyutlu delesyonlar (kayıplar) görülür.
• Kromozomal sorunların yanı sıra, birçok tek gen hastalığı da üreme sağlığını olumsuz etkileyebilir.

Gebelik Kayıpları ve Tekrarlayan Düşükler

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tanımlamasına göre, 24. haftaya kadar gerçekleşen ve 500 gramdan düşük ağırlığa sahip kayıplar spontan abortus (düşük), 24. haftadan sonrakiler ise ölü doğum olarak kabul edilir. Klinik tanı konulan gebeliklerin %15’i düşükle sonuçlanırken, çok erken dönemdeki kayıplar dahil edildiğinde bu oran %50’nin üzerine çıkmaktadır.

Tekrarlayan gebelik kaybı, 20. gebelik haftasından önce 2 veya daha fazla düşük yaşanması durumudur. Çiftlerin %5’inde görülen bu tabloda, düşük sayısı arttıkça risk de artış gösterir. Genetik nedenlerin bu kayıplardaki rolü, gebeliğin sonlandığı döneme göre değişkenlik gösterir:

Gebelik Kayıplarında Kromozomal Anomaliler

Gebelik kayıplarının en yaygın nedeni olan kromozomal anomaliler, tüm kayıpların yaklaşık %50’sini oluşturur. İleri anne yaşı, fetüste malformasyon ve gelişim geriliği gibi durumlar bu riski artırır. Bu anomalilerin %94’ü sayısal, %6’sı ise yapısal (translokasyon ve inversiyon) bozukluklardır.

Sık Görülen Fetal Kromozomal Bozukluklar

Fetal kayıplarda saptanan anomalilerin dağılımı şu şekildedir:

• Trizomiler (%56): En sık görüleni %32 oranıyla Trizomi 16'dır. Ayrıca 13, 18, 21 ve 22 nolu kromozomlarda da sık görülür.
• Poliploidiler (%20): Çoklu kromozom setleri.
• X Kromozomu Monozomisi (%18): Anne yaşı arttıkça görülme riski azalır.
• Dengesiz Translokasyonlar (%6): Yapısal kromozom değişimleri.

Tekrarlayan düşük yaşayan çiftlerin %6’sında ebeveynlerden biri taşıyıcıdır. Kadınlarda yapısal anomali olması düşük riskini artırırken, erkeklerdeki yapısal anomaliler daha çok infertilite ile ilişkilidir. Ayrıca, standart yöntemlerle görülemeyen submikroskopik anomaliler (mikrodelesyonlar ve CNVs) Array-CGH yöntemi ile tespit edilebilmektedir.

Trombofili ve Gebelik Kayıpları İlişkisi

Özellikle geç dönem gebelik kayıplarında herediter trombofili (kalıtsal pıhtılaşma eğilimi) önemli bir faktördür. Gebelik süreci doğal olarak koagülasyonu artıran bir dönem olduğu için, genetik yatkınlıklar risk oluşturur.

1. Faktör V Leiden (FVL) Mutasyonu: En sık görülen herediter trombofili nedenidir. Hem erken hem de geç dönem tekrarlayan kayıplarla doğrudan ilişkilidir.
2. F2 G20210A Mutasyonu: Erken dönem tekrarlayan ve geç dönem tekrarlamayan kayıplarda artmış risk faktörüdür.
3. Antifosfolipid Antikorları: Tedavi edilebilen, kazanılmış bir trombofilik defekttir.
4. Aktive Protein C Rezistansı: Venöz tromboemboli riskini artırarak kayıplara yol açabilir.

Özetle; hem infertilite hem de gebelik kayıpları süreçlerinde genetik altyapının incelenmesi, sağlıklı bir gebelik süreci için hayati önem taşımaktadır.