POLİKİSTİK OVER SENDROMU NEDİR? BEN NE YAPABİLİRİM?
1. PKOS nedir?
PCOS, üreme çağındaki kadınlarda en sık görülen hormonal bozukluklardan biridir. Yumurtalıklarda çok sayıda küçük kist oluşur, adet düzensizlikleri ve hormon dengesizlikleri ortaya çıkar. Ayrıca insülin direnci, obezite, kalp-damar hastalıkları ve diyabet riskini artırır
2. Klinik bulgular ve yakınmalar nelerdir?
Menstrual düzensizlikler: Oligomenore (seyrek adet), amenore (adet görmeme), düzensiz kanamalar.
Hirsutizm: Yüz, göğüs, karın gibi bölgelerde erkek tipi tüylenme.
Akne ve saç dökülmesi: Androjen fazlalığına bağlıdır.
Metabolik sorunlar: İnsülin direnci, kilo artışı, özellikle karın bölgesinde yağlanma.
Uzun vadede: Tip 2 diyabet, kalp-damar hastalıkları, infertilite ve tekrarlayan düşükler görülebilir.
3. Menstrual siklus nasıl değerlendirilir?
Hasta: Adet düzensizliğim var, bu PKOS ile nasıl ilişkilidir?
Hekim: Normalde yumurtlama düzenli olur. PKOS’ta ise yumurtalık folikülleri gelişim sürecinde duraklar, yumurtlama gerçekleşmez. Bu da adet gecikmeleri, uzun sikluslar (>35 gün) veya hiç adet görmeme şeklinde ortaya çıkar. Uzun süreli anovulasyon endometriyumda kalınlaşmaya yol açabilir, bu da ileride risk oluşturur.
4. PKOS’un nedenleri nelerdir? Neden bende PKOS gelişti?
Kesin nedeni bilinmemekle birlikte:
Genetik yatkınlık (%70’e kadar kalıtsal etki)
Çevresel faktörler: Obezite, insülin direnci
Hormonal bozukluklar: Yüksek LH, yüksek androjenler
Bağırsak mikrobiyomu değişiklikleri: Son yıllarda PCOS ile ilişkili bulundu.
5. Klinik farklılıklar (fenotipler ve alt tipler) nedir? PKOS herkeste aynı mı seyreder?
Heterojendir. Adet düzensizliği, hiperandrojenizm (kıl artışı, akne), yumurtalık morfolojisi (PCOM/AMH yüksekliği), kilo ve metabolik durum kişiden kişiye değişir.
2025’te çok merkezli bir çalışma, dört veri odaklı alt tip tanımladı:
HA-POS (Hiperandrojenik): Yüksek testosteron/DHEA-S; daha yüksek dislipidemi ve ikinci trimester düşük riski; MASLD (karaciğer yağlanması) artışı.
OB-PKOS (Obezite ile): Yüksek BMI, glukoz/insülin; en yüksek T2DM, hipertansiyon ve LGA (iri bebek) riski; IVF’de daha düşük canlı doğum ve daha yüksek gebelik kaybı; en yüksek remisyon oranı (zamanla kriter dışına çıkma).
SHBG-PKOS (Yüksek SHBG): Daha düşük BMI ve androjenler; en iyi üreme sonuçları, en düşük diyabet/hipertansiyon insidansı.
LH-PKOS (Yüksek LH–AMH): Yüksek LH/FSH/AMH; en yüksek OHSS (ovaryan hiperstimülasyon) riski; en düşük remisyon oranı.
6. Tanı-Ayırıcı tanı nasıl konur? PKOS’a benzeyen başka durumlar neler?
Tiroid hastalıkları (hipotiroidi), hiperprolaktinemi, Cushing sendromu, konjenital adrenal hiperplazi (non-klasik), androjen salgılayan tümörler, hipotalamik amenore, ilaç etkileri (ör. valproat).
Adölesan fizyolojisi: İlk yıllarda adet düzensizliği ve akne fizyolojik olabilir—erken tanıda aşırıya kaçmamak gerekir.
Önemli: Sekonder nedenler (tiroid, prolaktin, Konjenital adrenal hiperplazi, Cushing, tümör) mutlaka dışlanmalıdır. Tanı aslında tüm bu hastalıkların ayrıştırılması ile konabilir.
6 Tedavinin hedefi nedir?
Semptom kontrolü (adet düzeni, hirsutizm/akne), ovulasyon ve gebelik planı, metabolik–kardiyovasküler risk azaltımı, psikolojik iyi oluş.
Yaşam tarzı:
Beslenme: Kalori dengesi, lif ve protein odaklı, rafine karbonhidrat azaltımı; kültürel uygunluk ve sürdürülebilirlik.
Fiziksel aktivite: Haftalık ≥150 dk orta yoğunluk + direnç egzersizi; kilo kaybı %5–10 ovulasyonu ve metabolizmayı iyileştirebilir.
Uyku–stres–mikrobiyom: Düzenli uyku, stres yönetimi; bağırsak dostu beslenme (lif, fermente gıdalar) destekleyici olabilir.
Psikososyal destek: Depresyon/anksiyete taraması; gerektiğinde psikolojik destek.
Önemli: Yaşam tarzı değişikliği, tüm alt tiplerde tedavinin temelidir ve ilaçların etkinliğini artırır.
7. Tedavide beslenmenin rolü nedir? Beslenmemi nasıl düzenlemeliyim?
Düşük glisemik indeksli (GI) besinler: Tam tahıllar, sebze, baklagiller.
Protein artırımı: Öğünlere 7–15 g ek protein insülin duyarlılığını artırır.
Sağlıklı yağlar: Zeytinyağı, avokado, omega-3 kaynakları.
Mikronutrientler: Çinko, selenyum, D vitamini, magnezyum eksiklikleri sık görülür.
DASH veya Akdeniz tipi diyet: Anti-inflamatuar ve kardiyometabolik açıdan faydalıdır.
Kilo kontrolü: %5–10’luk kilo kaybı bile adet düzenini ve hormon dengesini iyileştirir.
7. Egzersiz nasıl yardımcı olur? Spor yapmam gerçekten fark yaratır mı?
Kesinlikle. Düzenli egzersiz:
İnsülin direncini azaltır.
Kilo kontrolünü kolaylaştırır.
Adet düzenini ve yumurtlamayı destekler.
Kalp-damar riskini düşürür.
Özellikle haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta aerobik egzersiz (yürüyüş, bisiklet, yüzme) ve direnç egzersizleri önerilir.
8. Hangi ilaçlar kullanılır ve ne beklemeliyim?
Kombine oral kontraseptifler (KOK):
Amaç: Adet düzeni, endometrium korunması, akne/hirsutizmde androjen baskılanması.
Başarı: Çoğu hastada kanama düzeni ve cilt bulgularında belirgin iyileşme.
Not: Tromboz riski, migren, hipertansiyon gibi durumlarda seçim kişiselleştirilir.
Metformin (insülin duyarlılığı):
Amaç: İnsülin direnci, glukoz kontrolü; bazı hastada kilo ve ovulasyon üzerine olumlu etki.
Başarı: Özellikle OB-PKOS ve glukoz bozukluğu olanlarda metabolik iyileşme; ovulasyon indüksiyonuna ek fayda.
Ovulasyon indüksiyonu:
Letrozol (ilk seçenek): Ovulasyon ve canlı doğum oranlarında klomifene üstün; özellikle fazla kilolu hastalarda etkili.
Klomifen: Alternatif; bazı hastada etkili.
Gonadotropinler: Refrakter olgularda; OHSS riski nedeniyle LH-PKOS’ta dikkatli protokoller.
Antiandrojenler (örn. spironolakton):
Amaç: Hirsutizm/akne; etkili, ancak gebelik planı yoksa ve kontrasepsiyon eşlik ediyorsa tercih edilir.
İnsülin duyarlılığı artırıcı diğer ajanlar: Seçilmiş olgularda düşünülür; kanıt ve güvenlik profili bireyselleştirilir.
IVF stratejileri (alt tipe göre):
Gebelik planı varsa, ovulasyon indüksiyonunda letrozol genellikle ilk tercihtir; IVF’de alt tipe göre embriyo transfer ve endometrium hazırlığı stratejisi değişir.
Önemli: Antiandrojenler gebelikte kullanılmaz; kontrasepsiyon şarttır.
9. Uzun vadede nelere dikkat edilmeli? PKOS ileride başka hastalıklara yol açar mı?
Evet, PKOS sadece üreme sağlığını değil, tüm yaşamı etkileyen bir durumdur. Uzun vadede:
Tip 2 diyabet riski artar.
Kalp-damar hastalıkları (hipertansiyon, inme, kalp krizi) daha sık görülür.
Psikolojik sorunlar: Depresyon ve anksiyete PKOS’lu kadınlarda daha yaygındır.
Bu nedenle düzenli takip, sağlıklı yaşam tarzı ve erken önlem çok önemlidir.
10. İzlem ve tarama
Ne sıklıkla kontrol olmalıyım?
Metabolik–kardiyovasküler tarama: Kan basıncı, lipidler, glukoz/HbA1c (risk durumuna göre OGTT), bel çevresi—düzenli aralıklarla.
Karaciğer (MASLD) riski: Özellikle HA-PCOS ve OB-PCOS’ta karaciğer yağlanması için değerlendirme.
Gebelik planı: Prekonsepsiyon danışmanlık, kilo/glukoz optimizasyonu, uygun ovulasyon indüksiyonu.
Adölesan: Tanı geciktirilmeden ama fizyolojik ergenlik göz önünde bulundurularak; OA+HA birlikteyse tanı, değilse “risk altında” izlem.
11.Sık sorular.
PKOS geçer mi?
Bazı alt tiplerde (özellikle OB-PKOS) remisyon görülebilir—kriterlerin zamanla karşılanmaması. Kilo yönetimi ve metabolik kontrol bu olasılığı artırır.
PKOS’ta hamile kalabilir miyim?
Evet. Yaşam tarzı + ovulasyon indüksiyonu ile çoğu hastada gebelik mümkün. IVF gerektiğinde alt tipe uygun protokoller başarıyı artırır.
Saç dökülmesi ve akne düzelir mi?
KOK + antiandrojenler + dermatolojik destek ile çoğu hastada belirgin iyileşme; gebelik planı varsa ilaç seçimi değişir.
12.Önemli: Özet Mesaj
PKOS, sadece adet düzensizliği değil; metabolik, kardiyovasküler ve psikolojik yönleri olan multisistemik bir hastalıktır.
Tedavide beslenme ve egzersiz temel taşlardır.
Erken tanı ve düzenli takip, uzun vadede yaşam kalitesini artırır..
PKOS, yaşam boyu izlem gerektiren bir durumdur—kalp–damar ve diyabet riski erken erişkinlikte bile artabilir.
Kaynaklar
Nature Medicine (2025). Data-driven subtypes of polycystic ovary syndrome and their association with clinical outcomes.
Fertility and Sterility (2025). Polycystic ovary syndrome in 2025—insights and innovations.
BMC Medicine (2025). The PCOS Phenotypes in Unselected Populations (P-PUP) study.
2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of PCOS (J Clin Endocrinol Metab, 2023).
TEMD Adrenal ve Gonad Hastalıkları kılavuzu 2025
Not: Bu metin genel bilgilendirme amaçlıdır; kişisel tıbbi öneri yerine geçmez. MUTLAKA Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları uzmanınız ile uzun dönemli bir takip planı üzerinde temasta olun. Ayrıca üreme problemleri özelinde Kadın Doğum uzmanınızla birlikte kişiselleştirilmiş plan oluşturun.
Prof.Dr.Ş.Erol BOLU
