PANKREAS KANSERİ VE DİYABET İLİŞKİSİ: SIK SORULAN SORULAR, YANITLAR, İSTATİSTİKLER VE ÖRNEKLER

1. Pankreas kanseri nedir? Neden bu kadar tehlikelidir?

Pankreas kanseri, pankreasın hücrelerinden kaynaklanan ve genellikle sinsi seyreden, tanı konduğunda çoğunlukla ileri evrede olan bir kanser türüdür.

2022 yılında dünyada yaklaşık 511.000 yeni pankreas kanseri vakası ve 467.000 ölüm bildirilmiştir.

5 yıllık genel sağkalım oranı sadece %13’tür.

Erken evrede (evre 1) tanı konanlarda 5 yıllık sağkalım %44’e kadar çıkarken, hastaların %80’inden fazlası ileri evrede tanı alır ve bu oran %10’un altına düşer.

2030 yılında pankreas kanserinin, ABD’de kanser ölümlerinde ikinci sıraya yükselmesi beklenmektedir.

2. Diyabet (şeker hastalığı) pankreas kanseri riskini artırır mı?

Evet. Diyabet, özellikle 50 yaş üstünde yeni başlayan (yeni tanı) veya ani kötüleşen diyabet, pankreas kanseri riskini anlamlı şekilde artırır.

50 yaş üstü yeni tanı diyabetli bireylerde pankreas kanseri riski 6-8 kat artar.

Uzun süredir diyabeti olanlarda risk 1,5 kat artar.

Yeni tanı diyabetli bireylerin %0,85’i 3 yıl içinde pankreas kanseri tanısı alır (yani 1000 kişide yaklaşık 8 kişi).

Diyabetli pankreas kanseri hastalarının %15-35’inde diyabet, kanser tanısından önce ortaya çıkar.

3. Diyabetin kötüleşmesi (glisemik kontrolün bozulması) ne anlama gelir? Kanser riskiyle ilişkisi nedir?

Diyabetin kötüleşmesi, kan şekeri kontrolünün bozulması, HbA1c değerinin hızla yükselmesi, insülin veya ek ilaç ihtiyacının ortaya çıkması anlamına gelir.

Diyabeti olanlarda HbA1c’de 2 puan ve üzeri ani artış, pankreas kanseri riskini 5-8 kat artırır.

Özellikle son 6 ayda HbA1c’de >2% artış ve açıklanamayan kilo kaybı olanlarda risk çok daha yüksektir.

ABD’de yapılan büyük bir çalışmada, insülin başlanan erkek diyabet hastalarında 3 yıl içinde pankreas kanseri görülme oranı %0,37 (1000 kişide 3-4 kişi), HbA1c’si hızla yükselenlerde ise %0,31’dir. Bu oran genel popülasyonda %0,02’dir (100.000’de 20 kişi).

4. Pankreas kanseri diyabete mi neden olur, diyabet mi kansere?

Her ikisi de mümkündür:

Pankreas kanseri, pankreasın insülin üreten hücrelerini etkileyerek yeni diyabet gelişimine veya mevcut diyabetin ani kötüleşmesine yol açabilir.

Özellikle 50 yaş üstünde, açıklanamayan yeni diyabet veya ani kötüleşen diyabet, bazen pankreas kanserinin ilk belirtisi olabilir.

Diyabetli hastaların küçük bir kısmında ise, uzun süreli yüksek kan şekeri pankreas kanseri riskini artırır.

5. Hangi diyabet hastaları pankreas kanseri açısından daha yüksek risk altındadır?

50 yaş üstünde yeni tanı diyabet gelişenler

Diyabeti olanlarda son 6-12 ayda HbA1c’de >2% artış olanlar

Açıklanamayan kilo kaybı (6 ayda >5 kg)

İnsülin ihtiyacı başlayanlar

Ailede pankreas kanseri öyküsü olanlar

Sigara, alkol, pankreatit, obezite gibi ek risk faktörleri olanlar

Yüksek riskli ENDPAC skoru olanlar

Rutin tarama genel popülasyona önerilmez; ancak yukarıdaki risk gruplarında MR/EUS ile tarama, erken tanı şansını artırabilir.

6. Kendi Riskinizi Hesaplayın: ENDPAC Skoru ve Pratik Risk Değerlendirme

ENDPAC Skoru Nedir?

ENDPAC (Enriching New-onset Diabetes for Pancreatic Cancer) skoru, yeni diyabet tanısı alan veya diyabeti kötüleşen hastalarda pankreas kanseri riskini hesaplamak için kullanılan bilimsel bir araçtır. Skor, üç temel parametreye dayanır:

Yaş: 50 yaş ve üzeri olmak

Kilo kaybı: Son 6-12 ayda >2 kg kayıp

Kan şekeri/HbA1c değişimi: Son 6 ayda HbA1c’de >2 puan artış veya açlık kan şekerinde belirgin yükselme

ENDPAC Skoru Nasıl Hesaplanır?

Her parametre için puan verilir ve toplam skor elde edilir.

Yeni diyabet tanısı alanlarda skor ≥3,

Diyabeti kötüleşenlerde skor ≥5 ise yüksek riskli kabul edilir.

Örnek Hesaplama:

55 yaşında, son 6 ayda 5 kg kaybetmiş, HbA1c’si 7’den 10’a çıkmış bir hastanın ENDPAC skoru yüksek çıkar ve ileri görüntüleme önerilir.

Risk Tablosu

ENDPAC Skoru

3 yıl içinde pankreas kanseri gelişme riski

0-2

%0,1-0,3 (çok düşük risk)

3-4

%1,2 (orta risk)

5 ve üzeri

%3,6 (yüksek risk)

7.Tanı için hangi testler yapılabilir? Tanı süreci nasıl işler?

Klinik Değerlendirme

Ani kilo kaybı, iştahsızlık, karın ağrısı, sarılık, yeni diyabet veya diyabetin kötüleşmesi gibi belirtiler sorgulanır.

Laboratuvar Testleri

Kan şekeri, HbA1c, karaciğer fonksiyon testleri, CA19-9 (pankreas kanseri belirteci) ölçülür.

Görüntüleme Yöntemleri

Manyetik Rezonans Görüntüleme (MR/MRCP): Pankreas ve safra yolları detaylı incelenir.

Endoskopik Ultrasonografi (EUS): Şüpheli lezyonlarda biyopsi alınabilir.

Bilgisayarlı Tomografi (BT): Yayılım ve evreleme için kullanılır.

Risk Skorlama

ENDPAC skoru: Yaş, kilo kaybı ve kan şekeri değişimiyle hesaplanır. Yüksek skor (>3 yeni diyabet, >5 kötüleşen diyabet) yüksek risk anlamına gelir.

Yüksek riskli hastalarda (ör. ENDPAC ≥3 veya ≥5) ileri görüntüleme ve biyopsi önerilir.

8. Erken tanı neden önemlidir? Erken tanı ile yaşam süresi artar mı?

Erken evrede (evre 1) tanı konan pankreas kanserinde 5 yıllık sağkalım %44’tür.

İleri evrede tanı konanlarda bu oran %10’un altına düşer.

Erken tanı, cerrahi şansını ve tam iyileşme olasılığını artırır.

Diyabetli hastalarda, ani kötüleşme ve kilo kaybı gibi belirtilerle başvuranlarda erken tanı şansı yüksektir.

9. Dünya ile Karşılaştırmalı İstatistikler

ABD’de yeni tanı diyabetli 50 yaş üstü bireylerde 3 yıl içinde pankreas kanseri gelişme oranı %0,85 (her 1000 kişide 8-9 kişi).

Diyabetli erkeklerde insülin başlama sonrası 3 yıl içinde risk %0,37; kadınlarda %0,24.

Genel popülasyonda pankreas kanseri insidansı %0,02 (100.000’de 20 kişi).

ENDPAC skoru yüksek olanlarda 3 yıl içinde risk %3,6’ya kadar çıkabilir.

Türkiye’de kesin veri azdır, ancak diyabet sıklığı ve yaş ortalamasının artmasıyla riskli grup büyümektedir.

10. Sonuç ve Öneriler

50 yaş üstü yeni diyabet tanısı alanlar veya diyabeti olup son 6-12 ayda kan şekeri kontrolü bozulan, açıklanamayan kilo kaybı olanlar pankreas kanseri açısından dikkatle değerlendirilmelidir.

ENDPAC gibi risk skorları ve MR/EUS gibi görüntüleme yöntemleri, yüksek riskli hastalarda erken tanı şansını artırır.

Erken tanı, yaşam süresini ve kalitesini anlamlı şekilde artırır.

Diyabetli hastalar, ani kilo kaybı, kan şekeri kontrolünde bozulma, yeni ilaç ihtiyacı gibi durumlarda mutlaka doktorlarına başvurmalıdır.

Kaynaklar

Frank RC, Shim B, Lo T, vd. Pancreatic Cancer Screening in New-onset and Deteriorating Diabetes: Preliminary Results From the PANDOME Study. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 2026;111:e148–e155.

Jeon CY, Kim S, Lin Y-C, vd. Prediction of Pancreatic Cancer in Diabetes Patients with Worsening Glycemic Control. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev 2022;31:242–53.

Bray F, Laversanne M, Sung H, vd. Global cancer statistics 2022: GLOBOCAN estimates of incidence and mortality worldwide for 36 cancers in 185 countries. CA Cancer J Clin. 2024;74(3):229-263.

Prof.Dr.Ş.Erol BOLU