NARSIZM VE NARKISOS

Narsizm: Psikanalizin En Karmaşık ve Değerli Kavramı

Narsizm, psikanalitik kuramın en yaratıcı ve popüler kavramlarından biri olmasının yanı sıra, belki de en belirsiz ve tartışmalı konularından biridir. İnsan ruh sağlığını ve mutsuzluğun temel nedenlerini anlamada kritik bir rol oynayan bu kavram, bünyesinde birbirine zıt pek çok tanımı barındırır. Bu durum, narsizm üzerine yapılan çalışmalarda zaman zaman kavramsal bir karmaşaya yol açabilmektedir.

Psikanalitik perspektifte narsizm, ruhsal gelişimin en erken evrelerinden itibaren karşımıza çıkar. Bebeğin henüz "öteki" kavramını ayırt edemediği, annesini veya anne memesini kendinden ayrı bir varlık olarak algılayamadığı sürece birinci narsizm evresi adı verilir. Bununla birlikte, öteki ile özdeşleşme ve ayrışma süreçleri de narsistik bir nitelik taşır. Dolayısıyla narsizmin, insan ruhsallığındaki hemen her unsurla doğrudan ya da dolaylı olarak ilişkili olduğu söylenebilir.

Ruhsal Gelişimin Yaşam Boyu Refakatçisi

Bilinenin aksine narsizm, Freud’dan önce, 1900’lü yılların başından itibaren üzerinde en çok kafa yorulan kavramlardan biri olmuştur. Freud ile birlikte çalışan analist ve kadın hareketleri aktivisti Lou Andreas-Salomé, narsizmi şu şekilde tanımlar:

"Narsizm, deneyimlerimizin tüm katmanlarına, söz konusu katmanlardan bağımsız olarak eşlik eder. Bir başka deyişle, yaşamın aşılması gereken olgunlaşmamış bir aşamasından ibaret olmayıp bilakis tüm hayatın sürekli yenilenen bir refakatçisidir."

Salomé’nin bu tanımı, günümüzde halen geçerliliğini koruyan en yetkin açıklamalardan biri olarak kabul edilmektedir. Narsizm, bireyin gelişiminde geçici bir durak değil, yaşam boyu süren bir dinamiktir.

Özdeğer Sorunsalı ve Mutluluk İlişkisi

İnsan psikolojisinin temelinde değerlilik sorunsalı yatar. Bu sorunsal; kişinin kendini değerli, önemli ve sevilmeye layık hissetmesi, kendinden memnun olması ve özgüven kazanması gibi hayati unsurları kapsar. Narsizm kavramı, tam da bu noktada devreye girerek bireyin mutluluk düzeyini belirler.

İnsanın kendi varlığından duyduğu memnuniyet, yaşam içinde dalgalı bir seyir izlese de temel bir belirleyicidir. Bu bağlamda narsizm, en yalın haliyle şu unsurları tayin eden ruhsal bir bileşendir:

• Özdeğer ve Özsaygı: Kişinin kendi değerine dair algısı.
• Yeterlilik Hissi: Bireyin kapasitesine olan inancı.
• Memnuniyet: Hayattan ve kendinden razı olma durumu.
• Mutluluk/Mutsuzluk Dengesi: Memnuniyetin mutluluğu, memnuniyetsizliğin ise mutsuzluğu doğurması.

Narkissos Mitolojisi: Narsizmin Kadim Öyküsü

Narsizm kavramını derinlemesine anlayabilmek için psikiyatri literatürüne de kaynaklık eden Narkissos mitolojisine bakmak gerekir. Günümüz narsistik bozukluk tanımlamalarında yer alan pek çok öğe, binlerce yıl önce kurgulanan bu mitolojik öyküde mevcuttur. Hikâye, hem erkek hem dişi olarak yaşamış olan kâhin Tiresias ile başlar.

Eko ve Narkissos'un Trajik Karşılaşması

Narkissos, doğuştan gelen müstesna güzelliğiyle herkesi kendine hayran bırakan bir delikanlıdır. Kâhin Tiresias, onun kaderi için şu gizemli uyarıyı yapmıştır: "Uzun yaşayabilir, kendini tanımazsa şayet!" Bu ifade, yoğun güzelliğin ve mutluluğun haset çekeceğine dair insani kaygıları yansıtır.

Narkissos’a aşık olan su perisi Eko, Hera'nın cezası nedeniyle kendi cümlelerini kuramaz, sadece duyduğu son kelimeleri tekrarlar. Narkissos tarafından sertçe reddedilen Eko, bu kırgınlıkla mağaralara çekilir. Narkissos'un reddettiği diğer perilerin bedduası üzerine Tanrıça Nemesis, onu kendi sevgisiyle cezalandırır.

Kendi Yansımasına Aşık Olan Bir Genç

Bir pınardan su içmek için eğilen Narkissos, suda kendi yansımasını görür ve bu görüntüye büyülenir. Yansımanın kendisine ait olduğunu fark ettiğinde ise şu trajik sözleri sarf eder:

"Anlıyorum o benim, aldatmıyor beni artık hayalim. Tutuşturan da ben, tutuşan da; kendime olan sevgimle yanıyorum. Beni yoksul ediyor varlığım; arzuladığım benliğimle ayrılabilsem vücudumdan..."

Narkissos, ulaşamadığı bu sevginin acısıyla su kıyısında eriyip gider. Öldüğü yerde ise bugün nergis (narkissos) olarak adlandırdığımız çiçek açar.

Sonuç: Ötekini Sevememenin Laneti

Narsizm, özünde bir insanın başkasını sevemeyip sadece kendine yönelmesi durumudur ve bu aslında ruhsal bir lanettir. Gerçek bir bağ kurabilmek ve sevgiye kavuşabilmek için bir "öteki" gereklidir; çünkü sadece öteki sevilebilir ve ona sarılınabilir.

Etimolojik olarak incelendiğinde, Yunanca "Nark" kelimesi "hissiz" anlamına gelir (narkoz kelimesi de buradan türemiştir). Bu bağlamda Narkissos, aslında "hissiz kişi" demektir. Narsist bireyler, karşılarındakine hayranlık duyabilirler ancak asla gerçek anlamda aşık olamazlar. Narsizm, bu yönüyle bir sorunsaldır ve derin mutsuzluğun kökenidir.

Temelde insan mutsuzluğa yatkın bir varlıktır. Peki, neden? Bu sorunun cevabını bir sonraki yazımızda ele alacağız.