METABOLİK SENDROM KILAVUZU

Metabolik Sendrom Nedir? Tanımı ve Kapsamı

Metabolik sendrom, insülin direnci ile başlayan; abdominal obezite, glukoz intoleransı veya diabetes mellitus, dislipidemi, hipertansiyon ve koroner arter hastalığı (KAH) gibi sistemik bozuklukların birbirine eklendiği ölümcül bir endokrinopatidir. Tıp literatüründe bu tablo; insülin direnci sendromu, sendrom X, polimetabolik sendrom, ölümcül dörtlü ve uygarlık sendromu gibi farklı terimlerle de ifade edilmektedir.

Metabolik Sendromun Görülme Sıklığı (Prevalans)

Dünya genelinde erişkinlerde metabolik sendrom prevalansı ortalama %22 seviyesindedir. Bu oran yaşla birlikte ciddi bir artış göstererek 20-29 yaş grubunda %6.7 iken, 60-69 yaş grubunda %43.5 seviyelerine çıkmaktadır. Türkiye Endokrinoloji ve Metabolizma Derneği verilerine göre, ülkemizde bu sendromun görülme sıklığı erkeklerde %28, kadınlarda ise %40 gibi yüksek oranlardadır.

TEKHARF çalışması sonuçları, 2000 yılı itibarıyla Türkiye'de 30 yaş ve üzerindeki 9.2 milyon kişide metabolik sendrom olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca, koroner arter hastalığı geliştiren bireylerin %53'ünün aynı zamanda metabolik sendrom hastası olduğu tespit edilmiştir.

Patogenez: Hastalığın Gelişim Süreci

Metabolik sendromun tüm bileşenlerini tek başına açıklayan genetik veya çevresel bir faktör henüz tanımlanmamıştır. Hastalık, temel olarak insülin direnci zemininde gelişen heterojen bir yapıya sahiptir. Poligenik yatkınlığın yanı sıra, modern kent yaşamının beraberinde getirdiği sedanter (hareketsiz) yaşam ve yüksek kalorili beslenme alışkanlıkları sendromun seyrini hızlandırmaktadır.

Metabolik Sendrom Tanı Kriterleri

Türkiye Endokrinoloji Metabolizma Derneği (TEMD) Metabolik Sendrom Çalışma Grubu, tanı kriterleri arasında mutlaka insülin direncinin yer alması gerektiğini savunmaktadır. Bu doğrultuda, 1999-DSÖ ve 2001-NCEP ATP III kriterlerinin harmanlandığı güncel bir kılavuz önerilmektedir.

TEMD Önerilen Tanı Kriterleri (2005)

Tanı konulabilmesi için aşağıdaki ana kriterlerden en az birinin bulunması şarttır:

• Diabetes mellitus
• Bozulmuş glukoz toleransı
• İnsülin direnci

Yukarıdaki ana kriterlere ek olarak, aşağıdakilerden en az ikisinin eşlik etmesi gerekir:

1. Hipertansiyon: Kan basıncının >130/85 mmHg olması veya anti-hipertansif kullanımı.
2. Dislipidemi: Trigliserid düzeyinin >150 mg/dl veya HDL düzeyinin erkeklerde <40 mg/dl, kadınlarda <50 mg/dl olması.
3. Abdominal Obezite: VKİ >30 kg/m² veya bel çevresinin erkeklerde >94 cm, kadınlarda >80 cm olması.

Metabolik Sendromun Temel Bileşenleri

İnsülin Direnci ve HOMA Formülü

İnsülin direnci, vücudun insüline karşı gösterdiği biyolojik yanıtsızlıktır. Tanıda altın standart öglisemik insülin klemp testi olsa da klinik pratikte HOMA formülü kullanılır. HOMA değerinin 2.7’nin üzerinde olması insülin direncini yansıtır.

Diabetes Mellitus ve Pre-Diyabet

Açlık plazma glukozunun ≥126 mg/dl veya OGTT 2. saat değerinin ≥200 mg/dl olması diyabet tanısı koydurur. Açlık kan şekerinin 100-125 mg/dl arasında olması ise "pre-diyabet" olarak adlandırılır ve bu bireylerde diyabet riski artmıştır.

Obezite ve Bel Çevresi Ölçümü

Ülkemizde 20 yaş üzeri bireylerin %34’ünde abdominal obezite görülmektedir. Visseral adipozite göstergesi olarak vücut kitle indeksi yerine bel çevresi ölçümü tercih edilmelidir. Adipoz doku, sadece bir yağ deposu değil; leptin, rezistin ve sitokin salgılayan aktif bir endokrin organdır.

Kardiyovasküler Risk ve Diğer Bozukluklar

Metabolik sendromlu hastalarda KAH riski 3 kat artmıştır. Ayrıca bu tabloya aşağıdaki durumlar da eşlik edebilir:

• Non-alkolik yağlı karaciğer: Basit yağlanmadan siroza kadar ilerleyebilir.
• Polikistik Over Sendromu (PKOS): Kronik anovülasyon ve hiperandrojenizm ile karakterizedir.
• Endotel Disfonksiyonu: Damar sağlığının bozulmasıyla ateroskleroz gelişimine zemin hazırlar.
• Hiperkoagülabilite: PAI-1 ve fibrinojen artışı ile pıhtılaşma eğilimini yükseltir.

Tedavi ve Yaşam Tarzı Değişiklikleri

Metabolik sendrom tedavisinde temel hedef, yaşam tarzı değişiklikleri ile insülin direncini kırmaktır. Tek bir ilaç tüm sendromu tedavi edemez; bu nedenle multidisipliner bir yaklaşım gereklidir.

Önemli Not: Aşikar tip 2 DM veya koroner arter hastalığı gelişmiş bireylerde, hekim önerisiyle günlük 75-150 mg asetilsalisilat kullanımı antiinflamatuar tedavi olarak önerilmektedir.