Kişilik bozukluğu

Kişilik ve Karakter Kavramı Nedir?

Kişilik, bir bireyi diğerlerinden ayıran; duyuş, tutum ve davranış örüntülerinin tamamını kapsayan ruhsal özellikler bütünüdür. Bireyin kendisini ve çevresini algılama biçimi, kurduğu ilişkiler ve düşünce yapısı, farklı toplumsal ortamlarda sergilenen süreğen bir örüntü oluşturur.

Genellikle karakter kavramı kişilik ile eş anlamlı kullanılsa da, karakteri kişiliğin en belirgin ve ayırt edici özellikleri olarak tanımlama eğilimi mevcuttur. Bu yapılar, bireyin dış dünya ile kurduğu dengenin temelini oluşturur.

Kişilik Bozukluğu Nedir?

Her birey, çevresiyle etkileşim kurarken kendi dürtüleri ile toplumsal beklentiler arasında bir denge kurmaya çalışır. Bu uyum süreci normal şartlarda egonun düzenleyici işleviyle sağlanır. Ancak kişilik bozukluğu durumunda, ego ile çevre arasında kronik bir uyumsuzluk söz konusudur.

Kişilik bozukluğu; kişinin içinde bulunduğu kültürün beklentilerinden belirgin şekilde sapan, esneklik göstermeyen ve ergenlik veya genç erişkinlik döneminde başlayan kalıcı bir davranış örüntüsüdür. Bu durum, bireyin işlevselliğinde bozulmaya ve ciddi kişisel sıkıntılara yol açar.

Kişilik Yapılarının Temel Ortak Özellikleri

Kişilik yapıları belirli bir süreç dahilinde şekillenir ve bazı temel karakteristiklere sahiptir:

• Gelişim Süreci: Kişiliğin temelleri yaşamın ilk yıllarında atılır ve gelişimi ergenlik döneminin sonuna kadar devam eder.
• Özgünlük: Her bireyin kişilik yapısı kendine hastır.
• Katılık: Uzun bir zaman diliminde şekillendiği için kişilik yapıları oldukça katıdır ve değişime dirençlidir.
• Egosintonik Yapı: Kişilik çizgileri birey tarafından benimsenmiştir; yani kişi kendi normal dışı davranışlarından rahatsızlık duymaz, aksine bu durumdan haz alabilir.
• Alloplastik Uyum: Kişilik bozukluğu olan bireyler kendilerini çevreye uydurmak yerine, çevreyi kendilerine uydurmaya çalışırlar.

Kişilik Bozukluklarında Tedavi Seçenekleri

Kişilik bozukluğu olan bireyler genellikle tedavi için düşük motivasyona sahiptir. Tedavi süreci karmaşık uygulamalar içerebilir. Yaygın olarak kullanılan yöntemler şunlardır:

• Psikanaliz ve psikanalitik psikoterapi
• Destekleyici psikoterapi
• Grup, aile ve çevre terapileri
• Farmakoterapi (İlaç tedavisi)

Kişilik Bozukluklarının Sınıflandırılması ve Belirtileri

Kişilik bozuklukları, sergilenen davranış ve düşünce örüntülerine göre farklı kategorilere ayrılır.

1. Paranoid Kişilik Bozukluğu

Temel özelliği, başkalarının davranışlarını kötü niyetli olarak yorumlayarak sürekli bir kuşkuculuk ve güvensizlik sergilemektir. Toplumda görülme oranı %0.5-2.5 arasındadır.

Tanı kriterleri (En az dördü bulunmalıdır):

• Temelsiz şekilde sömürüldüğünü veya aldatıldığını düşünmek.
• Dostlarının sadakatinden yersiz şüphe duymak.
• Bilgilerin kendisine karşı kullanılacağı korkusuyla sır vermekten kaçınmak.
• Sıradan olaylardan aşağılayıcı anlamlar çıkarmak.
• Sürekli kin beslemek ve haksız yere eşinin sadakatsizliğinden kuşkulanmak.

2. Şizoid Kişilik Bozukluğu

Bireyin toplumsal ilişkilerden kopması ve duygularını ifade ederken kısıtlı kalması durumudur. Erkeklerde daha sık görülür.

Tanı kriterleri (En az dördü bulunmalıdır):

• Yakın ilişkilere girmemek ve bunlardan zevk almamak.
• Sürekli tek başına yapılan etkinlikleri seçmek.
• Cinsel deneyime karşı ilgisizlik.
• Yakın arkadaş veya sırdaş eksikliği.
• Övgü veya eleştirilere karşı tepkisiz kalmak.

3. Şizotipal Kişilik Bozukluğu

Bilişsel veya algısal çarpıklıklar, acayip davranışlar ve yakın ilişkilerde ani rahatsızlık hissetme ile karakterizedir. Toplumda yaygınlığı yaklaşık %3'tür.

Tanı kriterleri (En az dördü bulunmalıdır):

• Referans fikirler ve büyüsel düşünceler.
• Olağandışı algısal yaşantılar.
• Acayip düşünüş, konuşma ve dış görünüm.
• Aşırı toplumsal anksiyete ve paranoid korkular.

4. Antisosyal Kişilik Bozukluğu

Başkalarının haklarını saymama ve bu haklara saldırma örüntüsüdür. Bu tanı için kişinin en az 18 yaşında olması gerekir.

Tanı kriterleri (En az üçü bulunmalıdır):

• Yasalara ve toplumsal kurallara uymama, sık tutuklanma.
• Kişisel çıkar için sürekli yalan söyleme.
• Dürtüsellik ve gelecek planı yapamama.
• Sinirlilik, saldırganlık ve vicdan azabı çekmeme.

5. Borderline (Sınır) Kişilik Bozukluğu

İlişkilerde, benlik algısında ve duygulanımda tutarsızlık ile belirgin dürtüsellik temel özellikleridir.

Tanı kriterleri (En az beşi bulunmalıdır):

• Terk edilmemek için çılgınca çabalamak.
• İnsanları aşırı büyütme veya yerin dibine sokma arasında gidip gelmek.
• Kimlik karmaşası ve sürekli boşluk hissi.
• Kendine zarar verme olasılığı olan alanlarda dürtüsellik.
• Öfke kontrol sorunu ve stres anında geçici paranoid düşünceler.

6. Histrionik Kişilik Bozukluğu

Aşırı duygusallık ve sürekli ilgi odağı olma arayışı ile kendini gösterir. Kadınlarda daha sık rastlanır.

Tanı kriterleri (En az beşi bulunmalıdır):

• İlgi odağı olmadığı durumlarda rahatsızlık.
• Uygunsuz cinsel ayartıcı davranışlar.
• Hızlı değişen, yüzeysel duygular ve abartılı gösteriş.
• Telkine yatkınlık ve fiziksel görünümü ilgi çekmek için kullanma.

7. Narsisistik Kişilik Bozukluğu

Üstünlük duygusu, beğenilme ihtiyacı ve empati yoksunluğu ile belirlidir. Tanı alanların %50-75'i erkektir.

Tanı kriterleri (En az beşi bulunmalıdır):

• Kendisinin çok önemli olduğu duygusuna sahip olmak.
• Sınırsız güç, başarı ve zeka düşlemleri.
• Sadece özel kişiler tarafından anlaşılabileceğine inanmak.
• Başkalarını kendi çıkarı için kullanmak ve küstah tutumlar sergilemek.

8. Çekingen Kişilik Bozukluğu

Yetersizlik duyguları ve olumsuz değerlendirilmeye karşı aşırı duyarlılık durumudur. Bireyler genellikle "utangaç" olarak tanımlanır.

Tanı kriterleri (En az dördü bulunmalıdır):

• Eleştirilme korkusuyla mesleki ve sosyal etkinliklerden kaçınmak.
• Dışlanacağı korkusuyla yeni ortamlarda ketlenmek.
• Kendini beceriksiz veya albenisi olmayan biri olarak görmek.

9. Bağımlı Kişilik Bozukluğu

Aşırı düzeyde bakılma gereksinimi, uysal davranışlar ve ayrılma korkusu ile karakterizedir.

Tanı kriterleri (En az dördü bulunmalıdır):

• Başkalarından öğüt almadan karar verememek.
• Sorumluluğu başkalarına devretme ihtiyacı.
• Yalnız kaldığında çaresiz hissetme.
• Bir ilişki bittiğinde derhal yeni bir destek kaynağı arama.

10. Obsesif-Kompulsif Kişilik Bozukluğu

Düzenlilik, mükemmeliyetçilik ve kontrol sağlama üzerine aşırı odaklanma durumudur. Erkeklerde daha sık görülür.

Tanı kriterleri (En az dördü bulunmalıdır):

• Ayrıntılar, kurallar ve listelerle aşırı uğraşmak.
• İşin bitmesini engelleyecek düzeyde mükemmeliyetçilik.
• Esneklik göstermeyen ahlaki ve etik değerler.
• Para harcama konusunda cimrilik, katılık ve inatçılık.