Kader Diyemezsin, Sen Kendin Ettin

Kader Kavramı ve Toplumsal Algı Üzerine Bir İnceleme

İnsanın başına gelen olayları yalnızca kadere bağlaması, rasyonel bir yaklaşımdan ziyade bir tür kendini kandırma çabası olarak değerlendirilebilir. Türk Dil Kurumu Sözlüğü’nde baht, talih ve yazgı kelimeleriyle eş anlamlı olarak tanımlanan kader sözcüğü, günlük dilimizde diğer alternatiflerine oranla çok daha baskın bir kullanıma sahiptir. Bu kavram; “Kaderin cilvesi”, “kadere boyun eğmek” ve “kader mahkumu” gibi pek çok atasözü ve deyim aracılığıyla toplumsal hafızamızda derin bir yer edinmiştir.

Kadercilik Paradigması ve Sosyo-Kültürel Yansımaları

Kader kavramından türeyen kadercilik, insan hayatının doğaüstü bir güç veya güçler tarafından önceden belirlendiği inancına dayanan bir paradigmadır. Bu anlayışın toplumun tamamını kuşattığını söylemek iddialı bir yaklaşım olsa da, benzer sosyo-kültürel değişkenlere sahip bireylerin tutum ve davranışlarında bu eğilim net bir şekilde gözlemlenmektedir. Kaderciliğin gündelik hayata yansıyan boyutları incelendiğinde, bu durumun psikoloji bilimindeki savunma mekanizmaları ile doğrudan bir bağ içerisinde olduğu görülmektedir.

Psikolojik Bir Savunma Mekanizması: Akla Uygunlaştırma

Kadercilik olgusu, psikolojide tanımlanan dokuz ana savunma mekanizması arasından en çok Rationalization (Akla uygunlaştırma) ile örtüşmektedir. Akla uygunlaştırma; kişinin kendisine acı veren, rahatsızlık uyandıran veya sıkıntı yaratan durumlardan kaçınmak adına mantıklı görünen bir neden bulma sürecidir. Halk arasında "bahane bulmak" olarak da nitelendirilen bu süreç, bireyin yaşadığı travmayı hafifletme amacını taşır.

Akla uygunlaştırma mekanizmasına dair bir örnek:

• Durum: Kişinin aşırı kıskançlık ve kısıtlayıcı davranışları nedeniyle ilişkisinin sonlanması.
• Gerçek Neden: Hatalı kişisel tutum ve davranışlar.
• Savunma Mekanizması: "Demek ki beni sevmiyormuş", "Onun için değerli değilmişim" veya "Kaderimiz böyleymiş" diyerek sorumluluğu dışsallaştırmak.

Rasyonalist Bakış Açısı ve Bireysel Sorumluluk

Tarihsel süreç boyunca kader olgusu, bir açıklama modeli ve iç rahatlatma unsuru olarak işlev görmüştür. Ancak konuya rasyonalist bir perspektifle yaklaşıldığında, insanın kendi eylemlerinin veya eylemsizliklerinin sonuçlarını yaşadığı gerçeğiyle karşılaşılır. Başınıza gelenleri tamamen kadere atfetmek, gerçek sorumluluktan kaçmanın bir yoludur. İnsan, kendi tercihlerinin neticelerini deneyimlemekle yükümlüdür.

Sanatın Diliyle Kader ve Gerçeklik

Konuyu daha derinlemesine düşünmek adına, rasyonel bir farkındalık geliştirmek için sanata başvurulabilir. Güftesi Kemal Yarbaykoç, bestesi Ali İhsan Kısaç’a ait olan hicaz makamındaki eseri dinlemek, bu farkındalığa katkı sağlayacaktır. Eserin can alıcı mısrası konuyu özetler niteliktedir:

“Kader diyemezsin, sen kendin ettin.”

Sağlıklı günler dilerim.