DİKKAT EKSİKLİĞİNİN ABC’si
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir?
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), durtüsel davranışlar, otokontrol bozuklukları ve bazı vakalarda hiperaktivite ile kendini gösteren nörogelişimsel bir durumdur. Çocuk ve ergenlerde yetişkinlere oranla daha sık görülen bu bozukluk, bireyin sosyal ve akademik hayatını doğrudan etkiler. Toplumda görülme sıklığı çocuk ve ergenlerde %8, yetişkinlerde ise %4 civarındadır.
DEHB, genellikle hiperaktivite belirtileri baskın olduğunda ebeveynler tarafından fark edilir. Ancak sadece dikkat eksikliği görülen vakalarda, durumun bir hastalık olduğu anlaşılamayabilir. Bu durumdaki çocuklar çevresi tarafından yaramaz, tembel veya sosyal uyumsuz olarak nitelendirilebilir; bu yanlış etiketlemeler bireyin ileriki yaşantısını bir domino etkisi gibi olumsuz etkilemektedir.
DEHB’in Bilimsel Temelleri ve Türleri
Geçmiş yıllarda bir hastalık olarak kabul edilmeyen DEHB, günümüzde yapılan bilimsel çalışmalarla genetik geçişli biyolojik, hormonal ve nörolojik bir hastalık olarak kanıtlanmıştır. Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından yayınlanan DSM-5 (Zihinsel Hastalıkların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı) içerisinde kriterleri ve tanımı net bir şekilde yer almaktadır.
DEHB klinik olarak üç ana türde incelenir:
- Birleşik Tip: Dikkat eksikliği ve hiperaktivitenin aynı anda görüldüğü tür.
- Dikkat Eksikliği Bozukluğu (DEB): Sadece dikkat eksikliğinin bulunduğu tür.
- Hiperaktif-Dürtüsel Tip: Sadece hiperaktivitenin görüldüğü tür.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Belirtileri Nelerdir?
DEHB belirtileri bireyden bireye farklılık gösterse de genellikle akademik başarıda düşüş ve günlük yaşamı organize etme güçlüğü ile karakterizedir. En yaygın görülen belirtiler şunlardır:
- Akademik ve Sosyal Belirtiler: Okul başarısında düşüklük, detaylara dikkat edememe ve verilen komutları yerine getirememe.
- Bilişsel Belirtiler: Unutkanlık, dikkatini belirli bir noktaya uzun süre verememe ve sosyal ilişkiler sırasında hayallere dalma.
- Organizasyon Sorunları: Hayatı organize edememe, zaman planlaması yapamama ve rutin işleri yerine getirememe.
- Fiziksel ve Davranışsal Belirtiler: Sakarlık, belirli bir ortamda uzun süre duramama, sürekli hareket halinde olma ve çok konuşma.
- Dürtüsellik: Karşıdakinin sözünü kesme, anlatılanları dinleyememe, bir işi bitirmeden diğerine geçme ve öfke belirtileri.
DEHB Teşhisi Nasıl Konur?
DEHB teşhisi, uzmanlar tarafından geliştirilmiş özel testler ve klinik gözlem yoluyla konulmaktadır. Teşhis sürecinde kullanılan temel değerlendirme araçları şunlardır:
| Kullanılan Test ve Skalalar | Açıklama |
|---|---|
| Vanderbilt Skalası | Davranışsal değerlendirme ölçeği |
| Conners Skalası | Ebeveyn ve öğretmen değerlendirme formu |
| DEHB Ölçme Skalası | Belirti şiddetini belirleme ölçeği |
| SNAP Skalası | Dikkat ve hiperaktivite değerlendirmesi |
| MOXO Testi | Dikkat ve performans ölçme testi |
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Nedenleri
DEHB'in ortaya çıkmasında tek bir nedenden ziyade genetik ve çevresel faktörlerin kombinasyonu rol oynar. Başlıca nedenler şunlardır:
- Genetik Faktörler: Aileden gelen genetik geçiş.
- Teknoloji Kullanımı: Çocukluk çağında aşırı düzeyde telefon, tablet ve bilgisayar maruziyeti.
- Çevresel Etkenler: Çocukluk döneminde yaşanan uyaran eksikliği ve aşırı stresli/travmatik yaşantılar.
- Beslenme Alışkanlıkları: Çocukluk çağında aşırı düzeyde paketlenmiş hazır gıda tüketimi.
DEHB Tedavi Yöntemleri
DEHB; biyolojik, hormonal, nörolojik ve davranışsal boyutları olan çok yönlü bir hastalıktır. Bu nedenle tedavi süreci de multidisipliner bir yaklaşım gerektirir:
- İlaç Tedavisi: Hastalığın biyolojik ve hormonal tarafına müdahale etmek amacıyla kullanılır.
- Psikoterapi: Davranışsal sorunların çözümü ve sosyal uyum için uygulanır.
- Nörolojik Egzersizler: Beyin fonksiyonlarını güçlendirmek amacıyla çeşitli nörolojik beyin egzersizleri (Örneğin: Attentioner) uygulanır.
Hazırlayan: Psikolog Barış Polattağ
