BİREYSEL SAVUNMA MEKANİZMALARI

Savunma Mekanizmaları ve Kişilik Gelişimi Arasındaki İlişki

Savunma mekanizmaları, bireyin hem çevreye uyum sağlamasında hem de sağlıklı bir gelişim süreci geçirmesinde kritik bir rol oynamaktadır. Kişilik gelişiminin en temel özelliklerinden biri, yaşam boyu süregelen kesintisiz değişimdir. Bu değişim süreci özellikle bebeklik, çocukluk ve ergenlik dönemlerinde en belirgin halini alır. Gelişim ilerledikçe ego (benlik) yapısal olarak farklılaşır ve dürtüsel enerji kaynakları üzerindeki denetimini artırarak daha dinamik bir yapıya kavuşur.

Kişilik yapısında meydana gelen tüm bu değişimler, temelde beş ana koşulun bir sonucu olarak şekillenir:

• Olgunlaşma süreci,
• Dış dünyadan gelen ve hayal kırıklığı yaratan üzüntü verici uyarılar,
• Bireyin karşılaştığı kişisel yetersizlikler,
• Yaşanan sıkıntı ve kaygı durumları.

Bireyin olgunlaşma sürecinde karşılaştığı engellerle mücadelesi, kişiliğinin temel taşlarını oluşturur. Bu süreçte ego, organizmayı korumak amacıyla çeşitli savunma mekanizmaları geliştirir. İster sağlıklı ister nevrotik olsun, her birey hayata uyum sağlamak için bu mekanizmalardan birini veya birkaçını kullanır. Bu durumu şu formülle özetlemek mümkündür: Kişilik Davranışları = Gelişim + Savunma Mekanizmaları.

Psikolojik Çatışma Türleri ve Bunaltı Kavramı

Çatışma, organizmanın birbiriyle bağdaşmayan birden fazla dürtü veya nesne ile karşı karşıya kalması durumudur. Psikolojik literatürde çatışmalar üç ana grupta sınıflandırılır:

1. Yanaşma-Yanaşma: Kişinin iki olumlu seçenek arasında kalarak birini seçmek zorunda olmasıdır.
2. Uzaklaşma-Uzaklaşma: Bireyin iki olumsuz durum arasında kalmasıdır (halk arasındaki tabiriyle "yukarı tükürse bıyık, aşağı tükürse sakal" durumu).
3. Yanaşma-Uzaklaşma: Bir nesnenin veya durumun hem olumlu hem de olumsuz yanlarının bulunmasıdır (örneğin; birbirini seven ancak sürekli çatışan çiftlerin durumu).

Bunaltı (Anksiyete) ise psikanalitik açıdan id, ego ve süperego arasındaki dengenin bozulması sonucu ortaya çıkan bir çatışma durumudur. Benliğin savunma düzenekleri, sadece dış tehlikelere karşı değil, bu içsel çatışma ve bunaltıya karşı da devreye girer. Bu süreçler genellikle bilinçdışı işler; birey ne tehlikenin ne de kullandığı savunmanın farkındadır.

En Sık Kullanılan Savunma Mekanizmaları

Benlik, karmaşık davranışların temelini oluşturan çeşitli savunma yöntemleri kullanır. İşte en yaygın savunma mekanizmaları:

1. Bastırma (Repression)

Anıların ve deneyimlerin bilinçdışına itilerek orada tutulmasıdır. Diğer tüm mekanizmaların temelini oluşturur. Süperego tarafından yasaklanan ve egoya acı veren içerikler burada saklanır. Bastırma düzeneği zayıfladığında bunaltı belirtileri veya dil sürçmeleri görülebilir.

2. Yadsıma (İnkar - Denial)

Benlik için tehlikeli veya utanç verici olan bir gerçeği yok saymak ve hiç yaşanmamış gibi algılamaktır. Özellikle öfke gibi kabul görmeyen duygularda sıkça görülür.

3. Yansıtma (Projection)

Kişinin kendisinde kabul etmediği olumsuz dürtüleri başkalarına aktarmasıdır. Örneğin, içsel öfkesi olan birinin "herkes benden nefret ediyor" diye düşünmesi, hem yadsıma hem de yansıtma içerir.

4. Ödünleme (Compensation)

Bireyin gerçek veya hayali eksikliklerinden kaynaklanan yetersizlik duygularını başka bir alandaki başarıyla telafi etmesidir. Bedensel engeli olan birinin dünya şampiyonu bir sporcu olması buna örnektir.

5. Yüceltme (Sublimation)

Toplumca onaylanmayan ilkel dürtülerin, sosyal açıdan kabul gören ve beğenilen etkinliklere dönüştürülmesidir. Yıkıcı eğilimleri olan birinin silah uzmanı olması bu mekanizmaya örnektir.

6. Yer Değiştirme (Displacement)

Bir duygunun asıl nesnesinden başka bir nesneye yönlendirilmesidir. İş yerinde patronuna kızan birinin, bu öfkesini evdeki aile bireylerinden çıkarması tipik bir yer değiştirme örneğidir.

7. Karşıt Tepki Kurma (Reaction-Formation)

Bilinçdışı dürtülerin tam tersi davranışlar sergileyerek benliği savunmaktır. İçindeki kabalık dürtüsüne karşı aşırı nazik olmak veya kirlilik eğilimine karşı anormal titizlik göstermek bu kapsamdadır.

8. Duygusal Soyutlanma (Emotional Insulation)

Kişinin hayal kırıklığından korunmak için duygusal ihtiyaçlarını bastırarak insanlarla arasına mesafe koymasıdır. Bu bireyler duygusallığı bir zayıf nokta olarak görür ve kendilerini koruyucu bir kabuğa hapsederler.

9. Yapma-Bozma (Undoing)

Suçluluk duygusuna karşı geliştirilen, hatalı bir davranışı onarma çabasıdır. Özür dilemek, günahlara karşı sadaka vermek veya pişmanlık duymak, yapılan yanlışı zihinsel olarak "silme" girişimidir.

10. Dönüştürme (Conversion)

Anksiyete yaratan durumların, organik bir nedeni olmayan bedensel hastalık belirtilerine dönüşmesidir. Nevrotik düzeyde bir savunma biçimidir.

11. Asetizm (Çilecilik)

Özellikle ergenlik döneminde görülen, cinsel dürtülerin yoğunlaşmasıyla tüm haz verici faaliyetlerden el çekme durumudur. Genellikle orta ergenlikten sonra kendiliğinden kaybolur.

12. Fantezi (Hayal Kurma)

Çatışmalardan kaçmak için zihin tarafından yaratılan yedek çözümlerdir. Bilinçli yapılanlara gündüz düşleri denirken, asıl savunma olanlar bilinç ötesinde gerçekleşir. Rüyalar da arzu doyurucu nitelikleriyle bu gruba dahil edilebilir.

KAYNAKÇA:

• Gelişim Psikolojisi
• Psikolojiye Giriş - Morgan