BAĞIMLILIĞIN PSİKOLOJİSİ : ‘’İSTERSEM BIRAKIRIM’’
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Bağımlılık Nedir? Kronik Bir Hastalık Olarak Tanımı
Bağımlılık, zararlı fiziksel ve psikolojik etkilerine rağmen yaygın olarak görülen, bireyin hayatını olumsuz etkileyen bir rahatsızlıktır. Maddeye karşı gelişen tolerans ve yoksunluk, duygusal bozukluklara yol açarak yaşam kalitesini ciddi oranda düşürür. Bu durum; genetik, nörogelişimsel ve sosyokültürel faktörlerin etkileşimiyle şekillenen kronik bir hastalık olarak tanımlanmaktadır.
Birey, bağımlı olduğu objeye veya davranışa karşı konulamaz bir istek duyarken, bu süreç hem psikolojik hem de biyolojik düzeyde karmaşık etkileşimlere sahiptir. Özdengül ve çalışma arkadaşlarının (2021) belirttiği üzere, bağımlılık sadece bir alışkanlık değil, derin kökenleri olan tıbbi bir durumdur.
Bağımlılığın Psikolojik ve Nörobiyolojik Temelleri
Bağımlılığın psikolojisi, büyük ölçüde beyindeki ödül ve ceza süreçleriyle doğrudan bağlantılıdır. Beyindeki dopamin gibi nörotransmitterlerin salgılanması, bireye geçici bir haz ve tatmin duygusu verir. Bu durum, kişinin aynı hazzı tekrar deneyimleme isteğini tetikler (Kaya vd., 2019).
Bağımlılığın gelişiminde belirleyici rol oynayan temel psikolojik faktörler şunlardır:
- Genetik yatkınlık ve ailevi geçmiş,
- Çevresel etmenler ve sosyal çevre,
- Stres ve travma geçmişi,
- Düşük benlik saygısı ve özgüven eksikliği.
Bu unsurlar, kişinin duygusal zorluklarını artırarak sosyal ve iş hayatında ciddi sorunlara yol açabilir. Bağımlı bireyler, sağlıklı düşünme süreçlerinden saparak genellikle ödül arayışı doğrultusunda kararlar alırlar. Depresyon ve anksiyete gibi problemler, bireyi bu boşluğu doldurmak için maddeye veya bağımlılık yapıcı davranışlara yönlendirebilir.
Bağımlılık Türleri: Madde ve Davranışsal Bağımlılıklar
Bağımlılıklar, etkiledikleri alanlara ve ortaya çıkış biçimlerine göre farklı kategorilerde incelenir. Bektaş (2018) tarafından yapılan sınıflandırmaya göre bağımlılık türleri şu şekildedir:
| Bağımlılık Türü | Kapsadığı Alanlar |
|---|---|
| Madde Bağımlılığı | Alkol, uyuşturucu veya tütün kullanımı |
| Psikolojik (Davranışsal) Bağımlılık | Alışveriş, internet, kumar ve ilişki bağımlılığı |
Her iki tür de beyindeki ödül ve zevk merkezlerini etkileyerek kişiyi bu davranışları tekrar etmeye zorlar. Psikolojik bağımlılıklar genellikle içsel çatışmalar ve duygusal boşluklarla ilişkilidir. Kişi, yaşadığı tatminsizliği dışsal bir uyaranla telafi etmeye çalışır.
"İstersem Bırakırım" Yanılgısı ve Savunma Mekanizmaları
Bağımlılıkla mücadele eden bireylerde en sık rastlanan düşünce kalıbı "İstersem bırakırım" cümlesidir. Bu yaklaşım, bağımlılığı sadece basit bir irade sorunu olarak görmekten kaynaklanan yanıltıcı bir savunma mekanizmasıdır.
Oysa bağımlılık, yalnızca irade gücüyle çözülemeyecek kadar karmaşık bir yapıya sahiptir. Beyindeki kimyasal değişimler ve ödül sistemindeki bozulmalar, kişinin kontrolünü kaybetmesine neden olur. Bu yanlış inanış, bireyin sorunun derinliğini anlamasını zorlaştırarak profesyonel tedaviye başvurmasını engelleyebilir.
Bağımlılık Tedavisi ve İyileşme Süreci
Bağımlılık tedavisi, profesyonel destek gerektiren uzun ve zorlu bir süreçtir. Tedavinin başarısı için bireyin bağımlılığını kabul etmesi ve sürece aktif katılım sağlaması kritiktir. Günümüzde kullanılan etkili yöntemler şunlardır:
- Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT): Hatalı düşünce kalıplarını değiştirmeye odaklanır.
- Motivasyonel Görüşme: Kişinin değişim isteğini güçlendirir.
- Grup Terapileri: Benzer sorunlar yaşayan bireylerle deneyim paylaşımı sağlar.
- İlaç Tedavisi: Biyolojik yoksunluk belirtilerini yönetmek ve süreci hızlandırmak için kullanılır.
Sonuç olarak bağımlılık; genetik miras, çevresel faktörler ve duygusal boşlukların birleşimiyle oluşan bir savaştır. Bu süreçten kurtulmak yalnızca irade ile değil; doğru tedavi, destekleyici bir çevre ve yüksek kişisel farkındalık ile mümkündür.
Hazırlayanlar: Öğrenci Psk. Yağmur Artar Uzm. Klinik Psk. Damla Kankaya Sünteroğlu
REFERANSLAR:
- Karakuş, B. N., Özdengül, F., SOLAK GÖRMÜŞ, Z. I., & ŞEN, A. Bağımlılık Fizyopatolojisine Genel Bakış.
- Kaya, E., Akpınar, D., & Akpınar, H. (2019). Bağımlılığın patofizyolojisi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Tıp Dergisi.
- BAŞABAK BHAIS, A. Z. Bağımlılıkta Psikoterapinin Kullanımı.
- Bektaş, M. Davranışsal Bağımlılık: Tanımı, Türleri Ve Sınıflandırılması.
