Anayurt Oteli Romanının Zebercet Karakterinin Psikanaltik Yaklaşıma Göre İncelemesi

Psikanalitik Edebiyat Eleştirisinin Doğuşu ve Gelişimi

Edebi metinleri analiz etme yöntemlerinin en köklü olanlarından biri psikanaliz yaklaşımıdır. Bu kuramın kurucusu Sigmund Freud; Shakespeare’in Hamlet, Wilhelm Jensen’in Gradiva ve Wilhelm Hoffmann’ın Sandman gibi eserleri üzerine yaptığı incelemelerle, psikanalitik edebiyat eleştirisi tekniğinin ilk uygulayıcısı olmuştur. Günümüzde pek çok edebi eser bu yaklaşımla ele alınmakta olup, psikanaliz ile edebiyat arasındaki bağ yadsınamaz bir güçtedir.

Psikanalizin edebiyatla ilişkisi, kuramın geliştirildiği ilk andan itibaren bir bütünlük arz eder. Psikanalizi bir yöntem olarak Freud sistemleştirmiş olsa da, bu yaklaşımı edebiyat alanında uygulayan ilk isim Viyana İmparatorluk Tiyatrosu direktörü Alfred von Berger’dir. Berger, Freud’un analizci yaklaşımlarını yakından takip ederek dönemin eserlerini bu pencereden incelemiştir.

Kuramsal Farklılıklar ve Çağdaş Yaklaşımlar

Freud’un Leonardo da Vinci, Shakespeare, Goethe ve Dostoyevski gibi isimler üzerine yaptığı çalışmalardan bugüne, psikanalizin edebiyata uygulanmasında çeşitli değişimler yaşanmıştır. Çağdaş psikanalist kuramcılar, Freud’un cinsellik ve saldırganlık temelli çatışma modeline farklı bir perspektif getirmişlerdir. Bu kuramcılar, saldırganlık ve çatışma durumlarının doğal bir dürtüden ziyade, belirli yoksunluklar nedeniyle ortaya çıktığını savunurlar.

Psikanaliz tarihinde Freud’un izinden giden veya onu eleştirerek kuramı ileriye taşıyan pek çok bilim insanı bulunmaktadır. Bu isimler arasında öne çıkanlar şunlardır:

• Anna Freud (Fikir ayrılığı yaşamayan tek isim)
• Carl Gustav Jung
• Melanie Klein
• Otto Rank
• Alfred Adler
• Heinz Kohut
• Jacques Lacan

Anayurt Oteli: Zebercet Karakterinin Psikanalitik Analizi

Yusuf Atılgan’ın 1974 yılında kaleme aldığı Anayurt Oteli romanı, başkarakteri Zebercet üzerinden derin bir psikanalitik inceleme sunar. Romanın ilk sayfalarından itibaren karakterler ve otelin fiziksel yapısı, Zebercet’in iç dünyasını yansıtacak şekilde detaylıca betimlenir.

Ödipal Çatışma ve Baba Figürü

Zebercet’in dünyasında Ödipal çatışmanın izleri, babasıyla olan kıyaslamalarında net bir şekilde görülür. Yazar, oteldeki havluların babasının döneminde daha az çalındığını vurgulayarak Zebercet ile babası arasında bir karşılaştırma yapar. Zebercet’in on altı yaşındayken babasına benzetilmesi ve ilerleyen bölümlerde bıyıklarını kestirmesi, babaya karşı bir başkaldırışın simgesidir.

Zebercet’in babasıyla özdeşim kurma çabası şu örneklerle belirginleşir:

1. Horoz dövüşlerinde tanıştığı gence ismini sorunca babasının adı olan "Ahmet" yanıtını vermesi.
2. Bir yaşlı adamın mesleğini sorması üzerine, babasının eski işi olan nüfus katipliğinden bahsetmesi.

Freudyen psikanalizde erkek çocuk, babayı hem bir rakip hem de bir hayranlık figürü olarak görür. Zebercet, babasına duyduğu dinden itilmiş sevgi ile rakip görme duygusu arasındaki dengeyi kurmaya çalışırken, bu çatışmaları bilinçdışına iter.

Süperego ve İntihar Süreci

Zebercet’i intihara sürükleyen temel etken, ego ideali olan babasının emrini yerine getirememesidir. Babası ona, "Oğlum Zebercet, ben ölünce olur olmaz kimselere vermezsin bu odayı" diyerek 1 numaralı odayı emanet etmiştir. Zebercet bu odayı sadece "gecikmeli Ankara treniyle gelen kadın"a layık görür. Kadının dönmemesi üzerine yaşadığı suçluluk duygusu, süperegosunun egoya baskı yapmasına neden olur. Zebercet, kendini öldürerek aslında süperegonun ölüm emrini yerine getirmiş olur.

Karakter İlişkileri ve Cinsel Nesneleştirme

Zebercet’in oteldeki diğer karakterlerle olan ilişkisi, onun dürtüsel ve çatışmalı yapısını ortaya koyar.

• Ortalıkçı Kadın Zeynep: Zebercet için cinsel arzularını tatmin etmeye çalıştığı bir nesnedir. Ancak Zeynep’in tepkisizliği ve uykusu, Zebercet’in tam bir haz almasını engeller. Zebercet, Zeynep’in yoksunluğunu (penis yoksunluğu) doyuramadığı için kendini yetersiz hisseder. Bu yetersizlik hissi, kadının yok edilmesi gerektiği düşüncesini doğurur.
• Emekli Subay: Zebercet için bariz bir rakip figürüdür. Subay’ın 1 numaralı odayı istemesi ve oteldeki varlığı, Zebercet’in hareket alanını kısıtlayarak onu tedirgin eder. Bu durum, Zebercet’in yalnızlığını ve kontrol alanını tehdit eden bir unsur olarak yansıtılır.

Yapısal Model: Otelin Katları ve Kişilik Birimleri

Anayurt Oteli’nin fiziksel yapısı, Freud’un id, ego ve süperego kavramlarıyla birebir eşleşmektedir:

Kaynakça

• Nas, A. (2009). Aylak Adam ve Anayurt Oteli’ne psikanalitik yaklaşım: Atılgan’ın oidipal roman kişileri olarak C. ve Zebercet. Nota Bene Journal.
• Yıldız, S. (2014). Freudyen Psikanaliz Kuramları Işığında Balzac’ı İncelemek: Tuhaf Öyküler. Atatürk Üniversitesi.
• Cebeci, O. (2004). Psikanaliz Edebiyat Kuramı. İstanbul: İthaki Yayınları.
• Atılgan, Y. (2017). Anayurt Oteli. İstanbul: Can Sanat Yayınları.