Akıl hastalığı ve stigmatizasyon
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Akıl Hastalığı ve Stigmatizasyon Kavramı
Bir birey veya toplum, kendisini ürküten ya da rahatsız eden bir durumla karşılaştığında, genellikle bu durumu kendisinden dışlayarak yabancılaştırma eğilimi gösterir. Bu süreç, belirli hastalıkların üzerinde kalıcı bir damga (stigma) oluşmasına neden olmaktadır. Özellikle psikiyatrik bozukluklar, bu tür olumsuz önyargılardan en fazla etkilenen hastalık gruplarının başında gelmektedir (Üçok, 2003).
Stigmatizasyon, diğer insanlar tarafından dışlanma, reddedilme, utanç kaynağı olarak görülme veya bir "kara leke" ile damgalanma anlamına gelir. Ruhsal hastalıkların tek bir nöbeti bile, kişinin toplum nezdinde stigmatize edilmesine yol açabilmektedir (Byrne, 1997). Bu kavram, genellikle korku ve cehaletten beslenen stereotipler aracılığıyla, bireylerin farklı algılanan davranışlar karşısında hissettikleri gerginlik sonucu ortaya çıkar (Johnson, 1997).
Toplumdaki Yaygın Yanlış İnançlar ve Önyargılar
Toplumda zihinsel hastalıklara karşı köklü ve olumsuz tutumlar mevcuttur. Bu hastalıklar hakkındaki bilgi eksikliği, ciddi önyargılarla birleşerek hastaların potansiyel bir tehdit olarak algılanmasına neden olur (Bolton, 2003). Stigma, topluma ihtiyaç duyduğu basit açıklamaları sunarken, düşmanca tutumlar için de bir mazeret teşkil eder.
Zihinsel hastalıklara dair stigmatize edilmiş temel inançlar şunlardır:
- Akıl hastalığı olan kişilerin tehlikeli ve saldırgan olduğu düşüncesi.
- Hastalıkların sahte, hayal ürünü veya zayıf bir karakterin yansıması olduğu inancı.
- Bu hastalıkların tedavi edilemez olduğu ve iletişimin imkansızlığı.
- Hastalığın çevredekilere bulaşabileceği veya hastaların söylediklerinin tamamen saçma olduğu yönündeki algılar.
"Biz" ve "Onlar" Ayrımı
Birçok inanç, sağlıklı bireyler ile hastalar arasındaki farkı keskinleştirerek bir "biz ve onlar" ayrımı yaratır. Kişinin muhakeme yeteneğini kaybetmesi veya kişiliğinin değişmesi toplum için korkutucudur. Bu korkuyla baş etmek isteyen bireyler, akıl hastalarının kendilerinden tamamen farklı olduğunu düşünerek rahatlamaya çalışırlar. Ancak bu bakış açısı, her dört kişiden birinin hayatı boyunca bir ruhsal hastalık geliştirebileceği gerçeğini görmezden gelmektedir (Bolton, 2003).
Tarihsel Süreçte Akıl Hastalıklarına Yaklaşım
Akıl hastalıklarının stigmatizasyonu kökenini tarihin derinliklerinden almaktadır. Tarihsel süreçteki yaklaşımlar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:
| Dönem | Hakim Görüş ve Yaklaşım |
|---|---|
| Eski Çağlar | Kötü ruhlar ve cinlerin etkisi; korku ve toplumdan dışlanma. |
| Antik Medeniyetler | Doğal etkenler, kalıtım ve çevre vurgusu; şefkatli tedavi yaklaşımları. |
| Orta Çağ | Büyüsel-gizemci anlayış; işkence, idam ve diri diri yakılma uygulamaları. |
| 17. Yüzyıl | Tıbbi kararların doktorlara geçmesi; ancak sosyal izolasyonun devam etmesi. |
| 20. Yüzyıl | Sosyal çevrenin hastalık üzerindeki etkisinin keşfi ve bilimsel ilerleme. |
- yüzyıldan itibaren hastanelerin kurulması olumlu bir adım gibi görünse de, hastaların büyük kurumlara kapatılması aslında toplumun reddedici ve izole edici tutumunun bir göstergesi olmuştur (Babaoğlu, 2002).
Stigmatizasyonun Birey Üzerindeki Olumsuz Sonuçları
Akıl hastalığına sahip bireyler iki temel sorunla mücadele ederler: Hastalığın kendi semptomları (halüsinasyon, anksiyete vb.) ve toplumun stigmatize edici tepkileri (Corrigan v.d., 2005a). Toplumun olumsuz tutumları; hastaların sosyal hayatlarını, arkadaşlıklarını, eğitim ve iş kariyerlerini doğrudan baltalamaktadır.
Damgalamanın yarattığı temel engeller şunlardır:
- Sosyal Yalıtılma: Toplumun büyük bir kısmı, ruhsal hastalığı olan bireylerle aynı evi paylaşmayı veya onlara iş vermeyi reddetmektedir.
- İş Hayatında Güvensizlik: Tedavi sonrası işine dönen bireyler genellikle "güvenilmez" olarak etiketlenir ve yetenekleri yok sayılır.
- Yaşam Kalitesinde Düşüş: Sosyal desteğin azalması ve işsizlik, bireyin kendine olan güvenini sarsarak hastalığın seyrini kötüleştirir.
- Yardım Arama Davranışında Gecikme: Stigmatize edilme korkusu, bireylerin profesyonel yardım almaktan kaçınmasına neden olur.
İçselleştirilmiş Stigma ve Yabancılaşma
Bireylerin toplum tarafından kendilerine atfedilen "akıl hastası rolünü" benimsemeleri, içselleştirilmiş stigma olarak tanımlanır. Eğer hasta kendisini stigmatize edilmiş grupla özdeşleştirirse, bu durum benlik saygısının ve özyeterliliğin düşmesine yol açar (Corrigan v.d., 2005a). Bu sürecin en ağır sonucu ise yabancılaşmadır. Yabancılaşma, bireysel seviyede psikoterapi ve yardım stratejilerinin temel hedeflerinden biridir.
Sağlık Profesyonellerinin Stigmatizasyona Yaklaşımı
Şaşırtıcı bir şekilde, akıl sağlığı uzmanlarının stigmatizasyon düzeyleri genel popülasyondan çok farklı değildir (Chaplin, 2000). Yapılan çalışmalar, psikiyatristler ile toplum arasında sosyal mesafe açısından anlamlı bir fark olmadığını göstermektedir.
Özellikle çocuk bakımı, oda kiralama veya aileden biriyle evlilik gibi konularda profesyoneller de yüksek düzeyde sosyal mesafe koymaktadır (Lauber v.d., 2004). Akıl sağlığı alanında çalışanların tutumları, toplumun yargıları üzerinde belirleyici bir etkiye sahiptir. Bu nedenle, profesyonellerin sergilediği stigmatize edici davranışlar, hastalar ve aileleri için semptomlardan daha ağır bir yük haline gelebilmektedir.
