YEME TUTUMU VE YEME BOZUKLUKLARI
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Yeme Tutumu Nedir? Gelişimi ve Psikolojik Temelleri
Yeme tutumu; motor, bilişsel, sosyal ve duygusal gelişimlerin merkezi ve çevresel faktörlerle etkileşimi sonucu oluşan kompleks bir yapıdır. Doğumla birlikte başlayan anne-bebek ilişkisinden itibaren tüm sosyal ilişkilerin temeliyle bağdaştırılan bu kavram, çeşitli haz ve acı verici yaşantılarla şekillenir. Psikoloji literatüründe tutum, kişinin duygu, düşünce ve davranışlarını meydana getiren soyut bir eğilim olarak tanımlanmaktadır.
Beslenme alışkanlıkları sadece biyolojik bir ihtiyaç değil, aynı zamanda kişinin neyi, ne zaman, nasıl ve kiminle yiyeceğine dair yaptığı seçimleri kapsayan psikolojik bir süreçtir. Bu seçimler çocukluktan itibaren ailesel faktörler, sosyal çevre ve öğrenme yoluyla gelişir. Dolayısıyla yeme tutumu, bireyin beslenme ile ilgili geliştirdiği tüm zihinsel ve davranışsal eğilimlerin toplamıdır.
Yeme Bozukluğu (YB) Kavramı ve Belirtileri
Yeme bozukluğu (YB), yeme davranışlarındaki şiddetli bozulmalarla karakterize olan ciddi bir durumdur. Bu bozukluklar genellikle vücut ağırlığını korumayı reddetme, kilo alımına dair yoğun kaygı ve çarpıtılmış beden algısı ile kendini gösterir. Bireyler, kilo kontrolü sağlamak amacıyla kısıtlı yeme, aşırı egzersiz veya uygunsuz dengeleyici davranışlar (kusturma, laksatif kullanımı vb.) sergileyebilirler.
Günümüzde bozulmuş yeme tutumları, klinik açıdan hızla artış gösteren ve uygun tedavi protokolü uygulanmadığında dramatik sonuçlara yol açabilen psikiyatrik öncüller olarak kabul edilmektedir. Yeme bozuklukları hem fiziksel hem de psikososyal boyutuyla bireyin yaşam kalitesini ciddi şekilde tehdit eder.
Yeme Bozukluklarının Tanısal Değerlendirmesi
Amerikan Psikiyatri Birliği tarafından yayımlanan DSM-5 (Ruhsal Hastalıkların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı) ile yeme bozuklukları "Beslenme ve Yeme Bozuklukları" başlığı altında genişletilmiştir. Güncel sınıflandırmaya göre bu bozukluklar sekiz ana grupta ele alınmaktadır:
- Pika
- Geri çıkarma (geviş getirme) bozukluğu
- Kaçıngan/kısıtlı yiyecek alımı bozukluğu
- Anoreksiya Nervoza (AN)
- Bulimiya Nervoza (BN)
- Tıkanırcasına Yeme Bozukluğu (TYB)
- Tanımlanmış diğer bir beslenme ve YB
- Tanımlanmamış beslenme ve YB
1. Anoreksiya Nervoza (AN) Tanı Kriterleri
Anoreksiya Nervoza, tıbbi bir neden olmaksızın gelişen belirgin kilo kaybı ve kilo alımına karşı duyulan aşırı korku ile karakterizedir. Hastalar, beden algısındaki bozulma nedeniyle normal kilonun çok altında olmalarına rağmen bu durumu reddedebilirler.
| Alttür | Tanımlama |
|---|---|
| Kısıtlayıcı Tür | Son 3 ayda tıkınırcasına yeme/çıkarma yoktur. Kilo kaybı diyet, açlık ve aşırı sporla sağlanır. |
| Tıkınırcasına Yeme/Çıkarma Türü | Son 3 ayda düzenli olarak tıkınırcasına yeme veya çıkarma (kusturma, laksatif kullanımı) nöbetleri görülür. |
2. Bulimiya Nervoza (BN) Tanı Kriterleri
Bulimiya Nervoza, yineleyen tıkınırcasına yeme nöbetleri ve ardından gelen uygunsuz ödünleyici davranışlarla (kusma, ilaç kullanımı vb.) belirlidir. Bu bireyler genellikle normal kiloda veya hafif kilolu olabilirler. Tıkınma atakları sırasında kontrol kaybı hissi yaşanır; bu durumu genellikle suçluluk ve tiksinti duyguları takip eder. DSM-5 kriterlerine göre bu atakların 3 ay boyunca haftada en az bir kez gerçekleşmesi gerekir.
3. Tıkanırcasına Yeme Bozukluğu (TYB)
Tıkanırcasına Yeme Bozukluğu'nun temel farkı, tıkınma ataklarından sonra kusma veya aşırı egzersiz gibi telafi edici davranışların görülmemesidir. TYB tanısı için aşağıdaki belirtilerden en az üçünün eşlik etmesi beklenir:
- Olağandan çok daha hızlı yemek.
- Rahatsız edici düzeyde tokluk hissedene kadar yemek.
- Fiziksel açlık duymuyorken aşırı miktarda tüketmek.
- Utanç duyulduğu için yalnız başına yemek.
- Yemekten sonra suçluluk veya çökkünlük hissetmek.
Tedavi ve Uzman Desteği
Yeme bozuklukları, ölümle sonuçlanabilecek kadar ciddi tıbbi komplikasyonlara yol açabilen psikiyatrik sorunlardır. Ancak bu bozukluklar, ilaç tedavisi ve psikoterapi iş birliği ile başarılı bir şekilde tedavi edilebilmektedir. Eğer kendinizde veya bir yakınınızda yeme bozukluğu belirtileri gözlemliyorsanız, vakit kaybetmeden uzman bir psikolog veya terapistten profesyonel destek almanız hayati önem taşımaktadır.
Kaynakça
- Amerikan Psikiyatri Birliği (2013). DSM-V (Çev. ed.: E Köroğlu).
- Amerikan Psikiyatri Birliği (2005). DSM-IV (Çev. ed.: E Köroğlu).
- Arkonaç, S. A. (2008). Sosyal Psikolojide İnsanları Anlamak.
- Becker, A.E., ve ark. (1999). Eating Disorders. NEJM.
- Cooper, Z., & Fairburn, C.G. (2003). Refining Binge Eating Disorder.
- Saygılı, F. (1999). Obezite ve Tedavisi.
- Shafran, R., & Robinson, P. (2004). Thought-shape fusion in eating disorders.
