Yeme Bozuklukları ve Bilişsel Davranışçı Tedavisi
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Yeme Bozuklukları: Tanımı, Sınıflandırılması ve Riskleri
Yeme bozuklukları; bireyin beden ağırlığıyla aşırı uğraşması, yeme davranışlarının ciddi şekilde bozulması ve buna bağlı olarak fiziksel ve psikososyal işlevselliğin yitirilmesiyle karakterize olan karmaşık durumlardır. DSM-5 sınıflandırmasına göre bu bozukluklar; Anoreksiya Nervoza, Bulimiya Nervoza, Tıkınırcasına Yeme Bozukluğu, Pika, Kaçıngan/Kısıtlı Yiyecek Alımı Bozukluğu, Geri Çıkarma (Geviş Getirme) Bozukluğu ve diğer tanımlanmış/tanımlanmamış yeme bozuklukları olarak gruplandırılır.
Bu hastalık grubu, psikiyatrik rahatsızlıklar arasında tıbbi komplikasyonların en ağır seyrettiği ve ölüm riskinin en yüksek olduğu kategoride yer alır. Tedavideki temel amaç, hastanın bozulmuş yeme davranışlarını değiştirmek ve beslenme düzenini yeniden yapılandırmaktır. Günümüzde bu süreçte Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT), Aile Terapisi ve gerekli durumlarda farmakolojik destek en yaygın kullanılan yöntemlerdir.
Bilişsel Model ve A-B-C Formülasyonu
Bilişsel kuram, olayların kendisinden ziyade bireyin bu olayları nasıl algıladığına ve yorumladığına odaklanır. Kişinin yaşantıları yorumlama biçimi, duyguları ve davranışları üzerinde belirleyici bir etkiye sahiptir. Terapist, danışana duygularının kaynağının olaylar değil, bu olaylara yüklediği anlamlar olduğunu öğretir. Bu süreçte A-B-C modeli temel alınır:
- A (Olay/Durum): Kişinin yaşadığı somut olay.
- B (İnançlar/Yorumlar): Durum hakkında yapılan değerlendirmeler ve öngörüler.
- C (Sonuç): Ortaya çıkan duygular ve davranışsal tepkiler.
Modele göre, duyguyu değiştirmek için "B" kısmındaki otomatik düşünceler ve şemaların (ara ve temel inançlar) yeniden yapılandırılması gerekir.
Yeme Bozukluklarında Bilişsel Davranışçı Tedavi Yaklaşımı
Yeme bozukluklarında görülen semptomlar genellikle beden imajı ve kiloya dair yanlış tutumlardan beslenir. Bu bireylerin benlik değerleri, tamamen fiziksel görünüşleri ve tartıdaki rakamlarla ilişkilendirilmiştir. BDT, bu sürdürücü faktörleri hedef alarak danışanın dirençlerini kırmayı ve motivasyonunu artırmayı amaçlar.
Tedavinin Üç Temel Aşaması
| Aşama | Süreç ve Odak Noktası |
|---|---|
| 1. Aşama (İlk 8 Seans) | Psikoeğitim, A-B-C modelinin oluşturulması, günlük kayıt tutma ve düzenli beslenme planı. |
| 2. Aşama | Bilişsel yeniden yapılandırma, Sokratik sorgulama ve bilişsel çarpıtmaların (mükemmeliyetçilik, felaketleştirme vb.) tespiti. |
| 3. Aşama (Son Aşama) | Tedaviyi sonlandırma, kazanımların korunması ve nüksü (yinelemeyi) önleme çalışmaları. |
Uygulanan Temel Teknikler
- Kendini Gözlemleme ve Kayıt Tutma: Danışan; ne yediğini, nerede olduğunu ve o anki duygularını not eder. Bu sayede otomatikleşmiş davranışlar üzerinde farkındalık kazanılır.
- Haftalık Tartılma: Terapist eşliğinde yapılan bu işlem, kilonun yanlış yorumlanmasını engeller ve somut veri sağlar.
- Düzenli Beslenme Düzeni: 4 saatlik aralarla 3 ana öğün ve 2-3 atıştırmalık içeren bir plan uygulanır. Bu yapı, özellikle bulimik hastalarda tıkınma ataklarını kontrol altına almak için kritiktir.
BDT'nin Etkinliği ve Bilimsel Çalışmalar
Araştırmalar, BDT'nin yeme bozuklukları üzerindeki başarısını kanıtlar niteliktedir. Wilson ve arkadaşları, BDT'nin Bulimiya Nervoza vakalarında tıkınma ve kusma davranışlarını anlamlı düzeyde azalttığını saptamıştır. Byrne ve ekibinin 125 kişi üzerinde yaptığı çalışmada, katılımcıların %32'sinde tam remisyon (iyileşme) sağlanırken; depresyon ve özsaygı gibi alanlarda da gelişim gözlenmiştir.
Fairburn ve arkadaşlarının çalışması ise BDT'nin, Kişilerarası Psikoterapi'ye (KPT) kıyasla remisyon oranlarında yaklaşık iki kat daha başarılı olduğunu ortaya koymuştur. Özellikle Bulimiya Nervoza ve ayakta tedavi edilen Anoreksiya Nervoza vakalarında BDT, ampirik kanıtı en güçlü tedavi yöntemi olarak öne çıkmaktadır.
