Yas çeşitleri

Yas Süreci: Kayıp Sonrası Yeniden Yapılanma

Kayıplar yaşamın doğal bir parçası, ölüm ise kaçınılmaz bir sondur. Birey, bir kaybın ardından biyopsikososyal bir değişim sürecine girer. Freud (1917) tarafından yas çalışması olarak tanımlanan bu süreç, kayıp yaşantısına verilen bir yeniden yapılanma tepkisi olarak kabul edilir. Bu tepki sayesinde birey, kaybedilen kişiyle olan ilişkisine yatırdığı enerjiyi kademeli olarak yaşamın diğer alanlarına aktarır.

Freud'a göre yas, yaşanması gereken ağrılı bir vazgeçiştir ve bu doğal sürece müdahale edilmemelidir. Lindemann (1944) ise yasa, ruhsal ve bedensel belirtileri olan kesin sınırlı bir sendrom olarak yaklaşmış ve sürece dair beş temel patognomonik özellik tanımlamıştır:

• Bedensel sıkıntılar
• Ölene ait anılar ve eşyalarla aşırı uğraş
• Suçluluk duygusu
• Düşmanca tepkiler
• Mevcut davranış örüntülerinin değişmesi

Yas Sürecinin Evreleri ve Kuramsal Yaklaşımlar

Farklı araştırmacılar yas sürecini çeşitli evrelere ayırmıştır. Engel (1961), yasın beklenilenin dışında gelişmesinin bir bozukluğa yol açabileceğini savunarak süreci üç bölüme ayırır: Şok ve inkâr, kaybın giderek kabul edilmesi ve son olarak yeniden yapılanma.

Bowlby ve Parkes (1970) tarafından tarif edilen dört ana dönem ise şunlardır:

1. Tepkisizlik Hali: Ani öfke patlamalarıyla kesintiye uğrayan genel bir hissizlik (saatler veya günler sürer).
2. Arama-Araştırma: Ölen kişiyle ilgili yoğun bir arayış hali (aylarca sürebilir).
3. Dezorganizasyon: Ümitsizlik ve karmaşa yaşantısı.
4. Tamamlanma: Yeniden yapılanma ve yas sürecinin nihayete ermesi.

Yas Sürecini Etkileyen Bireysel ve Kültürel Faktörler

Yas süreci evrensel olsa da, gidişatı belirleyen bireysel farklılıklar mevcuttur. Kişinin baş etme yetenekleri, kişilik yapısı, sosyal destek sistemleri ve ölen kişinin bireyin hayatındaki anlamı bu sürecin işlevselliğini belirler.

Toplumumuzda ölüm sonrası gerçekleştirilen 7, 40 ve 52. gün ritüelleri, kaybın yakınlar arasında paylaşılmasını sağlayarak süreci kolaylaştırıcı bir rol oynar. Genel olarak bir bireyin birkaç hafta içinde iş yaşamına dönmesi, yaklaşık 6 ay ile 1 yıl arasında ise yeni ve sağlıklı ilişkilerle hayatına yön vermesi beklenir.

Patolojik Yas Kavramı ve Sınıflandırılması

Yas süreci, birey enerjisini yaşamın diğer alanlarına yeterli düzeyde aktarabildiğinde tamamlanmış sayılır. Ancak süreç işlevselliğini yitirirse patolojik yas (komplike, anormal veya çözülmemiş yas) söz konusu olur. Lindemann (1944) bu durumu iki ana başlıkta sınıflandırır:

1. Gecikmiş Yas Tepkisi

Bireyin yas tepkisinin beklenilen zamandan çok daha sonra ortaya çıkmasıdır; ancak anormal davranışlar içermez.

2. Çarpıtılmış Yas Tepkisi

Bu tabloda bireyde şu belirtiler gözlemlenebilir:

• Beklenilenden fazla aktivite gösterme
• Ölen kişinin hastalık şikayetlerini taklit etme
• Psikosomatik rahatsızlıklar (Ülseratif Kolit, Romatoid Artrit vb.)
• Sosyal ilişkilerde bozulma ve düşmanca tutumlar
• Kendi kendine zarar verici ekonomik veya sosyal davranışlar
• İntihar riski taşıyan ajite depresyon tablosu

Travmatik Yas ve Tanı Kriterleri

Güncel çalışmalarda patolojik yasın depresyon ve anksiyeteden farklı bir klinik tablo olduğu verilerle desteklenmektedir. Prigerson ve arkadaşları (1997), bu tabloyu tanımlamak için travmatik yas terimini önermiştir. Bu terim, hem ayrılık yaşantısının semptomlarını hem de travmatik stres belirtilerini kapsar.

Prigerson Tarafından Belirlenen Tanı Kriterleri:

Klinik Bulgular ve Riskler

Araştırmalar, travmatik yas tanısı alan bireylerde yaşam kalitesinin düştüğünü ve intihar riskinin ciddi oranda arttığını göstermektedir. Özellikle eşini kaybedenlerde fiziksel ve mental işlevlerin, majör depresyon hastalarına göre daha kötü olduğu saptanmıştır. Travmatik yasın erken saptanması, bireyin özgün tedavi yöntemlerine ulaşması ve olası risklerin önlenmesi açısından hayati önem taşımaktadır.