TRAVMA VE PSİKOLOJİK DESTEK
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Travmatik Yaşantı Nedir? Travma Anında Verilen Tepkiler
Genel bir tanımla travmatik durumlar; tehlikeli, baş edilemez ve beklenmedik bir zamanda ortaya çıkan yaşantılardır. Travma anında birey, kendisini her zamankinden daha güçsüz ve çaresiz hisseder. Aniden gelişen bu olaylar; yoğun korku, dehşet ve çaresizlik duygularıyla birlikte kaçınma davranışlarını da beraberinde getirir.
İnsanın tehlike karşısında gösterdiği en temel üç tepki olan kaçma, savaşma veya donup kalma davranışları travmatik süreçlerde de gözlemlenir. Travma sonrası verilen bu tepkiler çoğu zaman işlevsiz olarak değerlendirilse de aslında bunlar anormal bir olaya verilen normal tepkilerdir.
Travma Sonrası Süreç ve Psikolojik Etkiler
Travmatik yaşantılar birey ve toplum üzerinde fiziksel, psikolojik ve sosyal açılardan olumsuz etkiler bırakabilir. Doğrudan travmaya maruz kalan kişilerde 0-1 ay ile 1-6 ay arasında yoğun stres tepkileri görülebilir. Bu tepkilerin ortalama 6 ay sonunda sağlıklı bir sürece dönüşmesi beklenir.
Bu süreçte duyguları bastırmamak ve yaşanmasına izin vermek kritiktir. Bastırılmış her duygu, uzun vadede patolojik stres belirtilerine yol açabilir. Travma sonrasında normal kabul edilen bazı belirtiler şunlardır:
- Psikolojik Belirtiler: Korku, kaygı, öfke ve suçluluk duyguları.
- Fizyolojik Belirtiler: İştah değişiklikleri, uykusuzluk, aşırı yorgunluk ve dikkat dağınıklığı.
Travma Sonrası Büyüme Mümkün mü?
Travmatik yaşantıların yalnızca olumsuz etkileri yoktur; bazı bireylerde olumlu değişimler de gözlemlenebilir. Travma Sonrası Büyüme olarak adlandırılan bu durumda, bireyler yaşadıkları zorluğun ardından kişisel gelişim fırsatı yakalayarak eskisinden daha iyi bir işlevsellik düzeyine ulaşabilirler. Ancak bu durumun tüm travmalar için genellenemeyeceği unutulmamalıdır.
Psikolojik İlk Yardım (PİY) ve Temel İlkeleri
Travma sonrası dönemde, doğrudan etkilenen kişilere Psikolojik İlk Yardım (PİY) sunulması hayati önem taşır. PİY; fiziksel ihtiyaçların karşılanmasının ardından sosyal ve psikolojik açıdan destekleyici, net bir tutum sergilemeyi içerir. Temel uygulama ilkeleri şunlardır:
| İlke | Kapsamı |
|---|---|
| İzlemek | Ortam güvenliğini, ciddi stres tepkisi verenleri ve acil ihtiyaçları gözlemlemek. |
| Dinlemek | Bireylerin ihtiyaç ve kaygılarını dinleyerek sakinleşmelerini sağlamak. |
| Bağ Kurmak | İnsanları temel ihtiyaç duydukları hizmetlere ve kişilere yönlendirmek. |
İkincil (Dolaylı) Travma ve Belirtileri
Afetlerden yalnızca doğrudan etkilenenler değil; gönüllüler, arama kurtarma ekipleri, sağlık çalışanları ve sosyal medya aracılığıyla olaylara tanık olanlar da etkilenebilir. Bu durum ikincil travma olarak tanımlanır. İkincil travma, vücudumuzu ve günlük rutinlerimizi şu şekillerde etkileyebilir:
- Duygusal Etkiler: Suçluluk, yoğun kaygı, anksiyete ve öfke patlamaları.
- Bilişsel Etkiler: Odaklanma problemleri ve "aklı başka yerde olma" hissi.
- Fiziksel Etkiler: Kas ağrıları, nefes ritminde bozulma, tansiyon sorunları ve psikosomatik rahatsızlıklar.
- Davranışsal Etkiler: Sosyal izolasyon, sorumluluklardan kaçma ve zararlı madde kullanım eğilimi.
İkincil Travma ile Başa Çıkma Yöntemleri
İkincil travma stresinin etkilerini hafifletmek için şu stratejiler uygulanabilir:
- Fiziksel Farkındalık: Vücudunuzdaki gerginlik noktalarına odaklanın ve derin nefes egzersizleriyle gevşemeye çalışın.
- Uyaran Kısıtlaması: Haber ve sosyal medya maruziyetini günlük 15-30 dakika ile sınırlandırın.
- Aktif Katılım: Umudu besleyen gönüllü çalışmalara dahil olun.
- Sosyal Destek: Güvendiğiniz kişilerle duygularınızı paylaşın ve dertleşin.
- Rutin Oluşturma: Yürüyüş, sağlıklı beslenme ve uyku düzenine sadık kalın.
Kurumsal Düzeyde Alınabilecek Önlemler
Afet bölgesinde görev yapan ekipler ve gönüllüler için kurumların alabileceği önlemler şunlardır:
- Çalışma yükü ve saatlerinin düzenlenmesi.
- Grup içi paylaşım seansları ve süpervizyon desteği sunulması.
- Travmatik stres belirtilerinin düzenli takibi.
- Travma ve tepkiler üzerine psiko-eğitim oturumları düzenlenmesi.
Çocuklara Deprem Nasıl Anlatılmalı?
Çocuklara depremi anlatırken münkün olduğunca yalın, somut ve gerçekçi bir dil kullanılmalıdır. Depremin tıpkı yağmur veya kar gibi bir doğa olayı olduğu belirtilmeli, ancak bu süreçte korkmanın normal olduğu vurgulanmalıdır.
- Soruları Yanıtlayın: Çocuğun sorduğu hiçbir soruyu geçiştirmeyin. Bilmediğiniz konularda uzmanların araştırma yaptığını söyleyebilirsiniz.
- Maruziyeti Azaltın: Çocukların yanında detaylı deprem konuşmaları yapmaktan ve enkaz görüntülerini izletmekten kaçının.
- Güven Verin: Onlara güvende olduklarını ve gerekli önlemlerin alındığını hissettirin.
Çocuklarda Kaygı Belirtileri ve Destek Yolları
Çocuklar kaygılarını; anne/babaya aşırı bağlanma, karanlık korkusu, alt ıslatma, içe kapanma veya öfke patlamaları ile gösterebilirler. Onlara destek olmak için:
- Duygularını Onaylayın: "Korkacak bir şey yok" demek yerine, "Evet, hepimiz korktuk ama güvendeyiz" diyerek duygusunu paylaşın.
- Fiziksel Temas Kurun: Sarılmak ve temas halinde olmak çocuklara güven verir.
- Oyun ve Resmin Gücünü Kullanın: Bazı çocuklar duygularını sözel olarak ifade edemez. Oyun ve resim, iyileştirici bir dışavurum aracıdır.
- Rutinleri Koruyun: Günlük rutinlerin devam etmesi, çocuğa hayatın normal aktığı mesajını vererek güven hissi oluşturur.
Uzm. Psk. Merve Elif ŞAHNE
