TRAVMA VE  BAĞIMLILIK

Travma Nedir? Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) ve Belirtileri

Travma, bireyler için psikolojik açıdan yıpratıcı olan ve baş edilmesi güç olaylar olarak tanımlanmaktadır. Literatürde (Briere ve Scott, 2006; Straussner ve Calnan, 2014), Travma Sonrası Stres Bozukluğu (TSSB) ve akut stres bozukluğunu tetikleyen unsurlar net bir şekilde belirlenmiştir. Bu unsurlar arasında gerçek bir ölüm tehdidi, ciddi yaralanma, cinsel ihlale doğrudan maruz kalma veya tanık olma gibi durumlar yer alır. Ayrıca, yakın bir kişinin benzer bir olay yaşadığını öğrenmek veya travmatik ayrıntılara (iş gereği durumlar hariç) sürekli maruz kalmak da bu kapsamdadır.

Bireylerin travmatik stresörlere verdiği tepkiler farklılık gösterir. Bazı kişilerde şiddetli TSSB gelişirken, diğerleri aynı olay karşısında daha dirençli olabilir. Bu farklılıkta; bireyin travma öncesi özellikleri, olayın şiddeti ve travma sonrası deneyimler gibi faktörler etkileşim halindedir. İstatistiklere göre, bireylerin yaklaşık %56'sı yaşamı boyunca travmatik bir stresörle karşılaşırken, bunların sadece %8'inde TSSB gelişmektedir.

Bağımlılık Kavramı ve Çeşitleri

Türk Dil Kurumu (TDK) bağımlılığı "bağlı olma durumu" olarak tanımlarken, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) daha kapsamlı bir tanım sunar. Buna göre bağımlılık; bir maddenin veya davranışın, kişi için daha önce değerli olan eylemlerin önüne geçtiği psikolojik ve bilişsel bir fenomendir.

Bağımlılık, günümüzde bir beyin hastalığı olarak kabul edilmekte ve şu temel kavramları içermektedir:

• Tolerans ve yoksunluk
• Başarısız bırakma girişimleri
• Zarar görmesine rağmen kullanıma devam etme
• Kontrol kaybı ve zamanın büyük kısmını bu uğraşla geçirme

Sadece madde kullanımı değil; kumar, seks ve internet bağımlılığı gibi davranışsal bozukluklar da beynin ödül mekanizmasını etkileyerek bağımlılığa yol açmaktadır.

Çocukluk Çağı Travmalarının Bilişsel Etkileri

Çocukların travmatik deneyimleri anlamlandırma biçimleri, bilişsel gelişim aşamalarına göre değişir. Piaget'nin benmerkezcilik anlayışına göre, çocuklar olayların nedenini kendilerinde arama eğilimindedir. Bu durum, mağdur çocukların kendilerini suçlamalarına ve gelecekte olayların tekrarlanmasından korkmalarına yol açar.

Travmatize olan çocuklar, acı verici anılara karşı şu savunma mekanizmalarını geliştirebilir:

• Hafıza Bozuklukları: Travmatik olay hakkında düşünmekten kaçınmak, entelektüel işleyişi ve gelecek planlama yetisini olumsuz etkileyebilir.
• Bilinçli Bastırma: Rahatsız edici düşünce ve imgelerden kurtulmak için kişi kendini izole edebilir.
• Cinsiyete Göre Farklılaşma: Erkek çocuklarda genellikle öfkenin içselleştirilmesi ve saldırganla özdeşleşme görülürken; kız çocuklarında umutsuzluk ve mağdurla özdeşleşme daha yaygındır.

Travmanın Duyuşsal ve Duygusal Tepkileri

Araştırmacılar, çocukların travma sonrası stres tepkilerini iki ana modda incelemektedir: Anksiyete/Hiperaktivite (aşırı tepki) veya Sosyal/Duygusal Geri Çekilme. Travma geçiren çocuklarda duygusal değişkenlik, öfke patlamaları ve duyguları düzenleme yetisinde azalma sıkça gözlemlenir.

Suçluluk, Utanç ve Benlik Algısı

Travmaya maruz kalan çocuklarda aşırı suçluluk ve utanç duyguları hakimdir. Kendi davranışlarını sertçe eleştiren bu çocuklar, derin bir çaresizlik ve güçsüzlük hissederler. Yapılan çizim analizleri; bu çocukların dünyayı parçalanmış, depresif ve korkutucu algıladığını ortaya koymaktadır.

Benlik algısındaki değişimler şunları içerir:

• Düşük benlik saygısı ve olumsuz beden imajı
• Kendini değersiz hissetme ve yaşananları "hak ettiğine" inanma
• Çevresel tehditlere karşı aşırı duyarlılık
• Motivasyon kaybı ve olayları kontrol edememe algısı

Fizyolojik ve Somatik Etkiler

Travma sadece zihni değil, aynı zamanda bedeni de doğrudan etkiler. TSSB belirtilerinin çoğu, beyindeki fizyolojik ve nörokimyasal değişikliklerden kaynaklanır. Bireyler, travmatik anıların yarattığı duygusal terörle baş edemediklerinde, bu durumu bedensel belirtiler (somatizasyon) olarak dışa vurabilirler. Bu durum, zihinsel acının fiziksel bir korunma aracı olarak bedene yansımasıdır.