PANDAS / ÇOCUKLARDA STREPTOKOKLARIN NEDEN OLDUĞU NÖROPSİKİYATRİK HASTALIKLAR

Enfeksiyon Hastalıkları ve Nörolojik Bozukluklar Arasındaki İlişki

Enfeksiyon hastalıkları ile nörolojik bozukluklar arasındaki güçlü bağ, tıp dünyasında uzun yıllardır bilinmektedir. Virüsler, bakteriler ve diğer patojenler, insan vücudunda ciddi nörolojik hasarlara yol açabilmektedir. Çoğu zaman hastalık tablosunun doğru tanımlanamaması veya gerekli tedavinin zamanında uygulanmaması, bireyin yaşam boyu etkilenebileceği kronik tabloların ortaya çıkmasına neden olmaktadır.

Bu yazıda, halk arasında beta mikrobu olarak bilinen Grup A Beta Hemolitik Streptokokların (GABS) tetiklediği bir nöropsikiyatrik bozukluk olan PANDAS klinik tablosuna dair önemli bilgiler paylaşılacaktır.

PANDAS Nedir? Tanımı ve Kapsamı

PANDAS, İngilizce "Pediatric Autoimmune Neuropsychiatric Disorders Associated with Streptococcal Infections" ifadesinin baş harflerinden oluşmaktadır. Türkçede çocuklarda streptokok enfeksiyonu ile ilişkili otoimmün nöropsikiyatrik bozukluklar anlamına gelir. Bu tablo, özellikle bir streptokok enfeksiyonu sonrası aniden gelişen Obsessif Kompülsif Bozukluk (OKB) ve/veya tik bozukluklarını tanımlamak için kullanılır.

Bu süreçte karşımıza çıkan temel kavramlar şunlardır:

• Obsessif Kompülsif Bozukluk (OKB): Mantıksız düşünce ve takıntıların, kişiyi sürekli tekrar eden davranışlar sergilemeye zorladığı psikolojik bir rahatsızlıktır.
• Tik: Vücutta istem dışı olarak gerçekleşen kas kasılmalarının tamamıdır.

Özetle, çocukta gelişen bir boğaz enfeksiyonu (GABS) ile ilintili olarak nöropsikiyatrik bulguların ortaya çıkması durumu PANDAS olarak adlandırılmaktadır.

PANDAS Klinik Belirtileri ve Tanı Kriterleri

Hastalığın tanısı esas olarak klinik gözlemlere dayanmaktadır. PANDAS belirtileri genellikle şu karakteristik özellikleri sergiler:

• Belirtilerin 3 yaş ile ergenlik dönemi arasında ortaya çıkması,
• Takıntı (OKB) veya tiklerin aniden başlaması,
• Belirtilerin zaman zaman şiddetlenerek alevlenmeler göstermesi,
• Grup A Beta Hemolitik Streptokok (GABS) enfeksiyonu ile semptomlar arasında doğrudan bir ilişki saptanması,
• Alevlenme dönemlerinde belirgin nörolojik bulguların eşlik etmesi.

PANDAS Görülme Sıklığı ve Risk Faktörleri

PANDAS'ın toplumdaki yaygınlığı tam olarak bilinmemekle birlikte, tanımının yapılmasından bu yana geçen 20 yılda bilgi yetersizliği nedeniyle birçok vakanın gözden kaçtığı düşünülmektedir. Güncel veriler, her 200 çocuktan birinin PANDAS tablosu gösterdiğini işaret etmektedir. Ayrıca, OKB ve tik bozukluğu olan çocukların yaklaşık %25'inde PANDAS tanımlanmaktadır.

Hastalığın risk faktörleri ve demografik özellikleri şunlardır:

• Erkek çocuklarda kızlara oranla daha sık görülür.
• Ailesinde akut eklem romatizması öyküsü bulunan çocuklarda daha fazla tanımlanmaktadır.
• Bazı vakalarda belirtiler, yetersiz veya uygulanmayan antibiyotik tedavisi sonucu enfeksiyonu takip eden 4 ile 6 hafta içinde ortaya çıkar.

Hastalığın Oluşum Mekanizması ve Tanı Yöntemleri

Her boğaz enfeksiyonu geçiren çocukta PANDAS gelişmez; ancak GABS enfeksiyonunu sık geçiren çocuklarda bu tabloya rastlanmaktadır. Hastalığın otoimmün bir mekanizma sonucunda oluştuğu, beyindeki bazal ganglionları etkileyerek fonksiyonel bozukluklara yol açtığı düşünülmektedir.

Tanı sürecinde kullanılan laboratuvar ve görüntüleme yöntemleri:

PANDAS Tedavi Yöntemleri

PANDAS tanısı alan çocukların takibi; Çocuk Psikiyatrisi ve Çocuk Enfeksiyon Uzmanı tarafından multidisipliner bir yaklaşımla yürütülmelidir. Tedavi süreci üç ana başlıkta planlanır:

1. Antibiyotik Tedavisi

İlk aşamada 2-4 hafta süreyle uygun antibiyotik başlanır ve klinik tablo izlenir. Değişim gözlenmezse 10-14 günlük ikinci bir antibiyotik tedavisine geçilebilir. Bu hastalarda genellikle uzun süreli koruyucu antibiyotik tedavisi önerilmektedir.

2. İmmünolojik Tedavi

Bağışıklık sistemini düzenlemeye yönelik olarak şu yöntemler uygulanabilir:

• Plazmaferez
• IVIG (İntravenöz İmmünglobulin)
• Steroid tedavisi

3. Nöropsikiyatrik Tedavi

Çocuk psikiyatrisi tarafından yönetilen bu süreçte, OKB ve tiklerin yanı sıra görülebilecek diğer semptomlar da hedeflenir. PANDAS'lı çocuklarda şu ek bulgulara rastlanabilir:

• Anksiyete ve kişilik değişiklikleri,
• Dikkat eksikliği ve uyku bozuklukları,
• Gece işemeleri,
• Matematik ve yazma becerisinde belirgin azalma.

Sonuç

Tanı konulamayan veya tedavi edilmeyen vakalarda nöropsikiyatrik bulgular bir ömür boyu devam edebilmektedir. Bu nedenle, nöropsikiyatrik belirtiler gösteren çocukların mutlaka enfeksiyon açısından değerlendirilmesi hayati önem taşımaktadır.

Hazırlayan: Prof. Dr. Nuran Gürses
Çocuk ve Çocuk Enfeksiyon Hastalıkları Uzmanı