Oyun ve Empati Gelişimi
Empati, bireyin kendisini karşısındakinin yerine koyup karşısındaki kişinin duygu ve düşüncelerini anlayabilme durumudur. Empatik beceri, empati kurduğumuz kişiye, onu anladığını aktarabilme ve hissettirebilme olarak tanımlanırken; empatik eğilim ise empati kurduğun kişinin duygularını hissedebilme potansiyelidir. Empatinin bilişsel ve duyuşsal ögelerden oluştuğu yönünde yaklaşımlar bulunmaktadır. Bilişsel empati, biliş düzeyinde olup empati kuran kişi, empati kurduğu kişinin duygu düşünce ve hislerini, kendisi yaşamadan (deneyimlemeden) algılayabilmesidir. Duyuşsal empati ise bireyin empati kuracağı kişinin duygu ve düşüncelerini anlayıp en uygun tepkiyi verebilmesidir (Guttman ve Laporte, 2000).
Özellikle okul öncesi dönemde, çocuğun duyu organlarını kullanması ve empati becerisini geliştirmesinde, aile önemlidir. Çocuğa sağlanacak oyuncak imkanları, ailenin ilgisi ve onunla geçirilecek kaliteli zaman, duyularını kullanması ve anlamlandırılmasında etkilidir. Çocuğun yaşına uygun kullanılan oyuncak veya oynanan oyunlar, çocuğun duyusal farkındalığını arttirır. Çocukta sese karşı duyarlılık, ışığa karşı hassasiyeti duyu organlarını harekete geçirir. Seçilen oyuncağın eğitici ve islevsel olması ve duyu organlarını harekete geçirebilir özelliğe sahip olması çocuğun duyusal ve duygusal gelişimine katki sağlar.
Çocuğa aldığımiz oyuncağın kalitesine baktığımız gibi çocukla geçirecegimiz zamanın kalitesine de bakmak bir o kadar önemlidir. Çocuğun merak ve keşif duygusuyla oyun esnasında ya da ihtiyaçlarını giderirken sorduğu sorulara verdigimiz çocuğu tatmin edecek şekilde yerinde ve yeterince cevaplar onun dış dünyasinda empati ve güven duygularını geliştirir.. Örneğin, çocukla mum ışığında oynadığımız gölge oyununlarinda spontane hikayeler ve taklitler yaptığımız şeyin sesini,şeklini hareketini ,problemi çözme biçimi, hayal kurma yaratıcı düşünme ve duygusal tepkileri aynı şekilde duyular yoluyla kaydederek o an eşlik edilen duygulariyla eşleştirir.
7/8 yaş üzerindeki çocuklarla Empati, satranç,Ben kimim, Öfke kasırgası , Duygu şapkaları , Hadi anlat bakalım, Tabu,Sessiz Deyimler, Bu ünlü kim? Kubitz, Casus kim ..gibi kutu oyunları ailece oynanabilecek empati gelistirebilen oyunlardandır. Bu oyunlarla çocuklar problem çözme ve eleştirel düşünme becerileri, etkin dinleme, mutluluğu paylaşma, umud etme ,coşku duyma ,keşif ve merak, şefkat... gibi duygusal tepkileri kendisne eşlik eden yetiskinlerle.birlikte nasıl ifade edecegini de deneyimler.
Çocuklar için onlara ne yaptığımızdan çok nasıl yaptığımız ilgi çekicidir .Çocuklarla ne yapıyorsak ayna nöron alıcıları ile bizi model alırlar . Örneğin yemek, özbakim korunma gibi temel ihtiyaçlarını karşılama süreclerini aktif ve etkileşimsel olarak gidermek çocuğun kendi duyuşsal gelişim hızında yaşam boyu empati becerisinin gelisimini etkiler.
Erken çocukluk dönemindeki çocuklar gelişimsel dönemde ben merkezci olduklari için, yalnızca kendi temel gereksinimlerine ve onların karşılanmasına odaklanirlar. Örneğin doyurulması, altının değiştirilmesi, özbakim uyku saatlerinin takibi gibi gereksinimleri karşilanirken bakım veren ve ebeveynlerinin duygu durumlarini izleyerek taklid eder. Çocukların özellikle bu dönemde karşılaştığı zengin uyarıcılar ve bakım veren kişiden aldığı olumlu uyaranlar ile gereksinimleri desteklenmiş olur ve çevresi ile aktif bir şekilde iletişime geçmeye başlar (Hasan Bacanlı 2007; McLeod, 2008). Bebeğin psiko-motor ve dil bilişsel ve sosyal gelişimi de bu dönemde ilerlemeye başlar. Böylece gelişmiş empati gücüyle toplum icinde kendi varolus yolculuğunda ilerler. İlişkilerinde empetik bir iletişimle anladığı kadar anlaşılmayı da deneyimler. Duygusal ihtiyaç olarak anlaşılmak empati kurabilmek, etkin dinleme ile gerçekleşmektedir. Etkin dinleme, kendini ifade etmekte zorlanan çocuklarin davranışlarını anlamak icin çok kiymetlidir. Örneğin beden dili, kosulsuz bir kabul ve göz temasıyla çocuğa dinlenildigini hissettirmek, sorunlara birlikte çözüm aramak,bazen çözüm yoksa bile cözümsüzlügü de biikte deneyimlemek ve ilişkinin odağinda kalabilmek, saygı ve şefkat temelinde çocuğa " ne zaman istersen ben burdayım seni dinlemeye hazırım " sözleriyle çocuğa güvenli bir üs açabilmek, çocuk ağlıyorsa öfkeliyse ya da çok mutluysa sadece ona eşlik etmek , kendi istediğinde ona nedenini açıklama fırsatı vermek,duygularinı ben dili ile ifade edebilmek ve onu anlamak duygularina ayna tutabilmek kendisini ifade etmesini kolaylaştıracaktır. Kendi cocuklugu ve duygularıyla empati kurabilen stresini yonetebilen yetişkinler çocuklarını helikopter olmak yerine çocuk ne zaman ihtiyaç hisseder ya da farkında olmadan tehlikeye düşecek olsa güvenli bir liman olabilirler.
Duygu düzenleme empati gelişime katkısı olan ve okul öncesi yaşlarda öğrenilen bir beceridir. Üç yaşından sonra akranları ile sosyalleşen çocuk için akranları ile kuracağı ilişkiler önem kazanir. Duygularını düzenleyemeyen cocuklar akranlarına karşı istenmeyen davranışlar sergileyebilir ve sosyal ret yaşayabilmektedirler.
Çocuk aile ve çevresinden edindiği empati becerileriyle ergenlik döneminde kişilik bütünlüğünü kazanmaya başlar. Çevresiyle olduğu kadar kendisiyle duygularıyla da empati kurabilmeyi iBen Kimim? Yeterli olduğum ve olamadigim, iyi /kötü güçlü zayıf yönlerim nedir? Neyi istiyor ve neye ihtiiyacim var ve ne kadarını kendim gerçekleştirebilirim gibi sorulara cevap arar. Empati kurabildigi ölçütte öz farkındalık becerisi gelisir. Büyüdükçe kimlerle ilişki kurabileceğine karar verebilir.karşısındaki kişinin istek ve arzularına karşılık vererek empatik anlayış kazanır. Bu öz farkındalığı ile birey olarak hayatının iyi ya da kötü taraflarını güçlü ve zayıf yanlari ile sorumluluklarinı alabilir. Kendisine zarar verecek şeylerden kendisini koruyabilir kendisi çevresine faydalı işler secebilir. Ömür boyu doyum alabilecegi meslekleri seçebilir.
Kendi hayat deneyimlerimizle çocuğa ve davranışlarına sempati kurmak çocuğun gerçek ihtiyaçlarının karsilanamamasina neden olur. Her çocuk özel ve biricik olduğu gibi sizinde özel ve biricik kesfedilesi taraflariniz olmalidir. Çocuğa her zaman sempati duyamayiz onu anlamak için empati ile yakalasabilirsiniz. Sempatiyle çocuğun yerine duygularını hissetmek ona her istediğini vermek yerine çocukla kendi tarafinizdan dışardan anne baba olarak empati kurmak bulunduğu şartlar icinde onun arzularını farketmek asıl ihtiyaci olan şeyleri farkettirmek yeri gekince sinirları ve sorumlulukları seçme şansı vermek çocuğun kendi sorunlarına çözüm bulacağı seçimlerinin sorumluluklarını alacagi için daha pratik ve sürdürülebilir çözüm kaynağıdır.