OTİZM

Otizm Nedir? Nöro-Gelişimsel Bozukluğun Tanımı

Otizm, yaşamın ilk üç yılı içinde ortaya çıkan ve yaşam boyu devam eden, sosyal etkileşim ile sözel ve sözel olmayan iletişimde problemlerle karakterize bir nöro-gelişimsel bozukluk ve özel eğitim kategorisidir. Tüm dünyada ve ülkemizde son yıllarda farkındalığı artan bu durum; tekrarlayıcı davranışlar ve kısıtlı ilgi alanları ile kendini göstermektedir. Otizmli bireyler arasında benzerlikler olsa da her bireyin kendine has farklılıklar taşıdığı unutulmamalıdır.

Genellikle "otistik" olarak nitelendirilen çocukların akranlarıyla ilişki kurmakta zorlandıkları, çeşitli takıntılara sahip oldukları ve günlük yaşamı sürdürmekte güçlük çektikleri gözlemlenmektedir. Bazı bireyler hiç konuşmazken, bazıları alışılmadık biçimlerde iletişim kurabilirler. Bu karmaşık yapı, her çocuğun gelişimsel sürecinin titizlikle takip edilmesini gerektirir.

Otizmin Nedenleri ve Risk Faktörleri

Otizmin nedeni tam olarak bilinmemekle birlikte, yapılan araştırmalar bu durumun tek bir nedene bağlı olmadığını göstermektedir. Nöro-biyolojik, ailesel ve çevresel etmenlerin bir araya gelmesiyle oluşan karmaşık bir süreç söz konusudur. Mevcut bulgular, otizmin birden fazla etkenin etkileşimi sonucu meydana geldiğini doğrulamaktadır.

Genetik ve Nöro-Biyolojik Etmenler

Otizm, çok sayıda genin dahil olduğu karmaşık bir genetik bozukluktur. İkizlerle yürütülen çalışmalar, tek yumurta ikizlerinde otizm görülme sıklığının çift yumurta ikizlerine göre çok daha yüksek olduğunu kanıtlamaktadır. Bu durum, genetik yatkınlığın otizm üzerindeki güçlü etkisini açıkça ortaya koymaktadır.

Ailesel ve Çevresel Faktörler

Araştırmalar, ailenin sosyoekonomik durumu veya ebeveynlerin çocuk yetiştirme tarzının otizme neden olmadığını saptamıştır. Ancak ileri ebeveyn yaşı önemli bir risk faktörüdür. 35 yaş ve üstü annelerde risk %30 daha fazladır; benzer şekilde ileri baba yaşı da riski artırmaktadır. Çevresel etmenler başlığında ise aşağıdaki unsurlar incelenmiş ancak kesin bir bağ kurulamamıştır:

• Besinler ve beslenme alışkanlıkları
• Çevresel toksinler
• Aşılar (Otizm ile ilişkisi tam olarak gösterilememiştir)

Otizmde Cinsiyet, Zeka ve Eşlik Eden Durumlar

Otizm, erkeklerde kızlara oranla 2 ila 5 kat daha fazla görülmektedir; ancak kızlarda görüldüğünde genellikle daha ağır seyretmektedir. Zeka düzeyi açısından bakıldığında, bireylerin çoğunda zeka geriliği görülse de normal veya üstün zekaya sahip otizmli bireyler de mevcuttur. Tarihte iz bırakan önemli isimler bu duruma örnektir:

Otizmin ağırlık derecesini belirleyen unsurlar arasında zeka düzeyi ve eşlik eden hastalıklar yer alır. En sık rastlanan eşlik eden durumlar dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, duygudurum bozuklukları ve epilepsidir. Özellikle her üç çocuktan biri epileptik risk taşımakta olup, nöbetler en çok 0-5 yaş arası ve ergenlik döneminde görülmektedir.

Otizmin Belirtileri Nelerdir?

Otizm belirtileri bebeklik döneminden itibaren dikkatli bir gözlemle fark edilebilir. Erken dönemde görülen bazı işaretler şunlardır:

• Seslenildiğinde tepki vermeme ve çevreye karşı ilgisizlik
• Göz teması kuramama veya anlamlı iletişim eksikliği
• Ekolali (duyduğunu aynen tekrarlama) ve konuşmada zorluk
• Parmak uçlarında yürüme, sallanma ve dönen nesnelere ilgi
• Ses, koku ve dokunmaya karşı aşırı duyarlılık ya da duyarsızlık
• Rutinlere aşırı bağlılık ve inatçılık
• Tehlikelere karşı duyarsız kalma ve yalnızlığı tercih etme

Erken Tanı ve Eğitimin Önemi

Otizm bir eksiklik değil, bir farklılıktır. Belirtilerin erken fark edilmesi ve vakit kaybetmeden bir uzmana başvurulması, etkili müdahale için hayati önem taşır. Bebeklik ve çocukluk döneminde uygulanacak nitelikli bir eğitim programı ile otizmin etkileri önemli oranda azaltılabilir. Erken tanı sayesinde otizmli bireylerin topluma kazandırılması ve yaşam kalitelerinin artırılması mümkündür.

Uzman Klinik Psikolog Engin Deniz