ÖĞRENİLMİŞ ÇARESİZLİK

Öğrenilmiş Çaresizlik: Zihinsel Bariyerlerin Psikolojisi

Öğrenilmiş çaresizlik, bireyin geçmişte yaşadığı olumsuz deneyimler sonucunda, gelecekteki olayları kontrol edemeyeceğine dair geliştirdiği güçlü bir inanç sistemidir. Hindistan’da filler, eğitim süreçlerinin başında henüz bebekken kalın zincirlerle bir kazığa bağlanır. Bebek fil kaçmayı defalarca dener; ancak zinciri koparmaya gücü yetmez. Yıllar geçip fil büyüdüğünde, artık zinciri koparabilecek ve kazığı sökebilecek fiziksel güce sahip olsa da kaçmayı denemez bile.

Bu durumun temel sebebi, filin artık özgür olamayacağına dair geliştirdiği sarsılmaz inançtır. Burada kırılması gereken şey fiziksel bir bağ değil, filin zihnine yerleşmiş olan psikolojik bariyerlerdir. Benzer bir durum cam kapaklı bir fanusa konan pireler için de geçerlidir. Pireler, zıpladıklarında kapağa çarptıkları için bir süre sonra kapak kaldırılsa dahi sadece fanus boyunda zıplamaya devam ederler. Çünkü artık dışarı çıkamayacaklarına dair bir inanç geliştirmişlerdir.

İnsanlarda Öğrenilmiş Çaresizlik Belirtileri ve Örnekleri

Hayvanlar üzerinde gözlemlenen bu fenomen, insan psikolojisinde de doğrudan bir karşılığa sahiptir. Bireyin gösterdiği tepkilerin sürekli olarak sonuçsuz kalması durumunda, kişi artık tepki gösterse bile sonucu değiştiremeyeceğine inanarak çabalamayı bırakır. Günlük hayatta sıkça duyduğumuz şu cümleler, öğrenilmiş çaresizlik durumunun net birer yansımasıdır:

• "Ne yaparsam yapayım sonuçta hiçbir şey fark etmiyor."
• "Hangi işim düzgün gitti ki bu gitsin!"
• "Konuşsam da beni anlamayacak."
• "Çalışsam da başarılı olamayacağım."
• "Ben yapamam ki, nasıl yapayım?"
• "Hayır izin alamam, bizimkiler izin vermez."

Örneğin; iş başvurularından sürekli ret cevabı alan bir birey, bir sonraki görüşmede de aynı sonucu alacağını düşünerek başvuruda bulunmaktan vazgeçebilir. Bu noktada kişi durumu kabullenir ve başarısızlık inancı nedeniyle aksiyon almayı durdurur.

Öğrenilmiş Çaresizliğin Kökeni ve Risk Faktörleri

Bireylerin yaşanmışlıkları ile doğru orantılı olarak gelişen bu durumun başlangıç noktasının genellikle çocukluk dönemleri olduğu kabul edilir. Özellikle tekrarlanan travmatik olaylar, bu psikolojik durumun temelini oluşturur. Öğrenilmiş çaresizliği tetikleyen başlıca unsurlar şunlardır:

• Çocukluk istismarı (duygusal ihmal, duygusal istismar, fiziksel şiddet, fiziksel ihmal ve cinsel istismar)
• Aile içi şiddet
• Süregelen başarısızlık deneyimleri

Çocuklarda Gözlemlenen Yaygın Belirtiler

Öğrenilmiş çaresizlik yaşayan çocuklarda belirli davranış kalıpları ön plana çıkar. Bu belirtiler, çocuğun hem akademik hem de sosyal hayatını olumsuz etkileyebilir. Yaygın belirtiler arasında şunlar yer almaktadır:

Bu durum kontrol altına alınmadığında, ilerleyen süreçlerde endişe (anksiyete) ve depresyona yol açabilmektedir.

Öğrenilmiş Çaresizlik Nasıl Ortadan Kaldırılır?

Öğrenilmiş çaresizlik ile başa çıkmak için profesyonel destek almak en etkili yöntemdir. Eğer bu durumu yaşadığınızı düşünüyorsanız, bir terapist yardımı ile geçmiş yaşantılarınızdaki kök nedenleri gözden geçirebilirsiniz.

Terapi sürecinin temel amacı, bireyin öğrenilmiş çaresizlik duygularını besleyen olumsuz düşünce kalıplarını belirlemektir. Bu süreçte, söz konusu yıkıcı düşüncelerin daha akılcı, gerçekçi ve iyimser düşüncelerle değiştirilmesi hedeflenir. Zihinsel prangaların kırılması, bireyin yeniden harekete geçme gücünü kazanmasını sağlar.