Öğrenilmiş çaresizlik

Öğrenilmiş Çaresizlik: Psikolojik Bir Engel Olarak Çaresizlik Hissi

Öğrenilmiş çaresizlik, kişinin kendi kontrolü dışında gelişen olumsuz durumlarla tekrarlı bir şekilde karşılaşması sonucunda ortaya çıkan bir motivasyon eksikliğidir. Bu durumdaki birey, kurtulmak için sarf ettiği çabaların sürekli sonuçsuz kalması nedeniyle derin bir çaresizlik duygusu geliştirir. İlerleyen süreçte engeller ortadan kalksa veya kişinin baş etme kaynakları gelişse dahi, öğrenilmiş çaresizlik bireyin olumsuz durumdan kurtulmasının önündeki en büyük engel haline gelir.

Martin Seligman ve Köpekler Üzerindeki Deney (1967)

Bu kavramın bilimsel temelleri, 1967 yılında Amerikalı psikologlar Martin Seligman ve Steven Maier tarafından atılmıştır. Köpekler üzerinde gerçekleştirilen bu deneyde, kafeslerde kilitli tutulan hayvanlara belirli aralıklarla küçük elektrik şokları verilmiştir. Deneyin aşamaları şu şekilde gözlemlenmiştir:

• Köpekler başlangıçta şoktan kaçmaya çalışmış ancak başarılı olamamışlardır.
• Bir süre sonra kaçma girişimlerinin sonuçsuz kaldığını gören hayvanlar, çabalamayı bırakmışlardır.
• Deneyin ilerleyen aşamasında kafes kapıları açılmasına rağmen, köpekler kaçmak yerine içeride kalıp ağlamaya devam etmişlerdir.

Bu çarpıcı sonuçlar, benzer deneylerin farklı hayvan türleri üzerinde tekrarlanmasıyla da doğrulanmıştır.

İnsan Psikolojisinde Öğrenilmiş Çaresizlik ve Travma

İnsanlar da tıpkı deneydeki hayvanlar gibi, değiştirme şansları bulunmasına rağmen travmatik yaşantıların içinde takılı kalabilmektedir. Geçmişteki değişim çabalarının başarısızlıkla sonuçlanması, kişiyi bir çözüm olmadığı düşüncesine ve yoğun bir umutsuzluğa sevk eder. Travma alanında uzman Bessel A. van der Kolk, "Beden Kayıt Tutar" adlı eserinde bu durumu şu şekilde özetlemektedir:

“Yeni seçenekleri denemek yerine, bilindik korkunun içinde hapsolmak.”

Öğrenilmiş Çaresizliğin Görüldüğü Durumlar ve Nedenleri

Öğrenilmiş çaresizlik, tek başına bir sorun olabildiği gibi birçok psikolojik rahatsızlığın da temelinde yer alabilir. Bu durumun sıklıkla ilişkilendirildiği tablolar şunlardır:

Bu psikolojik durumun temelinde yatan başlıca sebepler arasında tekrar eden travmatik deneyimler, çocukluk dönemi ihmali ve istismarı ile aile içi şiddet yer almaktadır.

Terapi Desteği ile Değişim Mümkün mü?

Öğrenilmiş çaresizlik aşılabilir bir durumdur. Profesyonel terapi desteği sayesinde, bu çaresizlik hissinin kökenleri ve bireyin davranışlarını nasıl kısıtladığı net bir şekilde tespit edilebilir. Terapi süreciyle birlikte, kişinin geçmişten getirdiği bu kalıplar kırılarak değişim yolunda sağlıklı adımlar atılması hedeflenir.