Obezite Kaderiniz Değil !
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Türkiye'de Obezite Prevalansı ve Artış Trendleri
TURDEP epidemiyolojik çalışmaları, Türk erişkin toplumunda obezite sıklığının 1998’den 2010’a kadar geçen süreçte %22.3’ten %31.2’ye yükseldiğini ortaya koymuştur. Bu veriler ışığında, son 12 yıllık dönemde kadınlarda obezite oranının %34, erkeklerde ise %107 oranında dramatik bir artış gösterdiği saptanmıştır.
Günümüzdeki bu artışın temel nedenleri arasında; teknolojik gelişmelerin ulaşım, üretim ve tarım alanlarında sağladığı kolaylıklara bağlı olarak fiziksel aktivitede azalma ve modern yaşamın getirdiği beslenme alışkanlıklarındaki değişimler yer almaktadır. Bu makalede, obeziteye neden olan genetik faktörler ve bu faktörlerin hastalık üzerindeki etkileri detaylandırılacaktır.
Obezite Tanımı ve Obezojenik Çevre İlişkisi
Obezite, vücudun metabolik ve fiziki fonksiyonlarını sürdürebilmesi için ihtiyaç duyduğu miktardan daha fazla kalori alınması sonucu oluşan, kronik enerji dengesizliğine bağlı vücut yağ oranının artması durumudur. Son yıllarda gözlenen hızlı artış, yüksek kalorili gıdalara erişimin kolay olduğu ancak fiziksel aktivite imkanlarının kısıtlandığı "obezojenik" bir çevre yapısına bağlanmaktadır.
Obezite, sadece estetik bir sorun değil, aynı zamanda ciddi bir halk sağlığı problemidir. Bu durum; diyabet, kalp hastalıkları, felç ve kanser gibi hayati risk taşıyan hastalıkların gelişim riskini doğrudan artırmaktadır.
Genetik Faktörlerin Obezite Üzerindeki Rolü
Obezojenik bir ortamda bulunulsa dahi her bireyde obezite gelişmemesi, genetik altyapının önemini vurgulamaktadır. İkizler ve evlat edinenler üzerinde yapılan araştırmalar, obezitenin belirli bir kısmında genetik faktörlerin kritik rol oynadığını göstermiştir. Özellikle kalıtsal faktörler, çocukluk çağı obezitesine yetişkinliğe oranla daha fazla katkı sağlamaktadır.
Tek Gen ve Çok Faktörlü Obezite Ayrımı
Obezite vakalarında nadiren tek bir genin neden olduğu (monojenik) bir kalıtım görülür. Bu grupta en sık rastlanan gen, melanokortin 4 reseptörünü kodlayan MC4R genidir. Bu genin işlevini azaltan varyasyonlar, obez bireylerin %5'inden daha az bir kesiminde hastalığa katkıda bulunur. Etkilenen çocuklarda hiperfaji (aşırı yeme tutumu) sonucu aşırı acıkma ve obezite gelişimi gözlenir.
Çoğu obezite vakası ise çok faktörlü (poligenik) bir yapıya sahiptir. 2006 yılından bu yana yapılan genom çalışmalarında obezite ile ilişkili 50'den fazla gen saptanmıştır. Bu vakalar; birçok genin, hareketsizliğin, beslenme düzensizliğinin ve diğer hormonal hastalıkların karmaşık etkileşimi sonucunda ortaya çıkar.
Genler Enerji Dengesi ve Hormonları Nasıl Kontrol Eder?
İnsan beyni; yağ dokusu, pankreas ve sindirim sisteminden gelen sinyalleri değerlendirerek besin alımını düzenler. Bu süreçte leptin, insülin ve ghrelin gibi hormonlar temel taşıyıcı görevi üstlenir. Genler, bu sinyallerin ve vücudun verdiği tepkilerin temelini oluşturur. Aşağıdaki tabloda obezite ile ilişkili temel genler ve görevleri yer almaktadır:
| Gen Sembolü | Gen Adı | Enerji Dengesi ve Fonksiyonu |
|---|---|---|
| ADIPOQ | Adiposit, C1q | Adiponektin üretimi ile enerji harcamasını artırır. |
| FTO | Yağ kitlesi ve obezite gen | Yiyecek alımını uyarır. |
| LEP | Leptin | Yağ hücreleri tarafından üretilir. |
| LEPR | Leptin reseptörü | Leptine bağlandığında iştahı baskılar. |
| INSIG2 | İnsülin uyarıcı gen-2 | Kolesterol ve yağ asidi sentezini düzenler. |
| MC4R | Melanokortin 4 reseptörü | Hormonlara bağlandığında iştahı uyarır. |
| PCSK1 | Proprotein dönüştürücü | İnsülin biyosentezini düzenler. |
| PPARG | Peroksizom reseptör gamma | Yağ dokusu gelişimi ve lipid alımını düzenler. |
Tutumlu Genotip Hipotezi
İnsan vücudu, evrimsel süreçte kilo kontrolünden ziyade hayatta kalmaya ve zayıflamaya karşı korunmaya programlanmıştır. "Tutumlu genotip" hipotezine göre; atalarımızın kıtlık dönemlerinde hayatta kalmasını sağlayan enerji depolama genleri, günümüzün bol gıdalı dünyasında obeziteye zemin hazırlayan olumsuz bir faktöre dönüşmüştür.
Epigenetik Etkiler ve Korunma Yolları
Epigenetik, gen dizilimi değişmeden çevresel faktörlerin etkisiyle gen faaliyetlerinde meydana gelen kalıcı değişiklikleri ifade eder. Özellikle çocukluk dönemindeki beslenme alışkanlıklarının genler üzerindeki bu etkisi üzerine çalışmalar devam etmektedir.
Obezitenin önlenmesi için uygulanması gereken stratejiler şunlardır:
- Sağlıklı beslenme ve fiziksel aktiviteyi teşvik eden toplumsal stratejiler geliştirilmelidir.
- Okullarda ve kamu alanlarında farkındalık eğitimleri verilmelidir.
- Pozitif davranış değişiklikleri ile genetik yatkınlığın etkileri minimize edilmelidir.
Referanslar:
- Walley AJ, Asher JE, Froguel P. Nat Rev Genet. 2009.
- Choquet H, Meyre D. Curr Genomics. 2011.
- World Health Organization. Obesity Report. 2000.
- Mendez MA, et al. Am J Clin Nutr 2005.
- Silventoinen K, et al. Obesity 2004.
