MENTAL HASTALIKLAR EPİDEMİYOLOJİSİ VE KONTROLÜ
- Mental sağlık, Dünya Sağlık Örgütü tarafından sadece hastalık yokluğu değil, bedensel, zihinsel ve sosyal yönden tam bir iyilik hali olarak tanımlanmaktadır.
- Küresel hastalık yükünde nöropsikiyatrik hastalıklar %13 ile en yüksek paya sahipken, Türkiye'de nüfusun %18'i yaşam boyu en az bir ruhsal hastalık geçirmektedir.
- Dünya Sağlık Örgütü ve Türkiye'nin eylem planları; insan haklarına uygun, damgalamayla mücadele eden ve toplum temelli hizmet modellerine geçişi hedefleyen stratejiler içermektedir.
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Mental Sağlık Nedir? Dünya Sağlık Örgütü ve DSM-5 Tanımları
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından yapılan tanıma göre sağlık; sadece hastalık ve sakatlığın olmayışı değil, bedensel, zihinsel ve sosyal yönden tam bir iyilik halidir. Mental hastalıklar, bedensel boyutun yanı sıra zihinsel ve sosyal iyilik haliyle olan güçlü bağları nedeniyle diğer hastalıklardan ayrılmaktadır. Kişinin biyolojik ve kalıtımsal yapısının yanı sıra davranış örüntüleri, madde kullanımı ve sosyal çevre de mental sağlık üzerinde belirleyici bir rol oynamaktadır.
DSM-5 standartlarında ise mental bozukluklar; zihinsel işlevselliğin temelindeki süreçlerde bir bozulma olduğunu gösteren, bireyin biliş, duygu düzenlemesi ve davranışlarında klinik açıdan belirgin bir bozuklukla karakterize çok boyutlu bir sendrom olarak tanımlanmaktadır. Bu durum, mental sağlığın biyolojik ve gelişimsel süreçlerle olan karmaşık ilişkisini ortaya koymaktadır.
Dünyada Mental Hastalıkların Mevcut Durumu ve Hastalık Yükü
DSÖ’nün “Investing in Mental Health” raporuna göre, her yıl yaklaşık 1 milyon kişi intihar girişiminde bulunmakta ve 450 milyon kişi mental bozukluklarla mücadele etmektedir. Küresel hastalık yükü verileri incelendiğinde, nöropsikiyatrik hastalıklar %13’lük pay ile en yüksek orana sahiptir. Bu hastalıklar, sakatlıkla geçen yıllar ve erken ölümlerle doğrudan ilişkilidir.
| Hastalık Türü | Küresel Durum ve Tahminler |
|---|---|
| Major Depresyon | Yetersizlik nedenleri arasında 4. sıradadır; 2020'de 2. sıraya yükselmesi beklenmektedir. |
| Sakatlık Nedenleri | Dünyadaki ilk 10 yetersizlik nedeninden 5'i ruhsal bozukluklardır. |
| Yaygın Bozukluklar | Şizofreni, bipolar bozukluk, alkol kullanımı ve OKB en yüksek yükü oluşturmaktadır. |
Türkiye’de Ruh Sağlığı Profili ve İstatistiksel Veriler
Türkiye’de yapılan araştırmalar, nüfusun %18’inin yaşam boyu en az bir ruhsal hastalık geçirdiğini göstermektedir. Ulusal düzeyde hastalık yükü nedenleri sıralamasında psikiyatrik hastalıklar, kardiyovasküler hastalıklardan sonra %19 ile ikinci sırada yer almaktadır. Çocuk ve ergenlerde ise klinik düzeyde sorunlu davranış oranı %11 olarak saptanmıştır.
Türkiye'deki spesifik veriler şu şekildedir:
- Şizofreni Yaygınlığı: Yaşam boyu yaygınlık binde 8.9, psikotik belirti yaygınlığı ise binde 36.3 civarındadır.
- Depresyon: 15-59 yaş grubundaki kadınlarda %9,8 ile hastalık yükünde birinci sıradadır.
- Alkol Bağımlılığı: 18-65 yaş arası bireylerde yaygınlık %0.8 (erkeklerde %1.7) olarak ölçülmüştür.
- Toplum Genelinde Sıklık: Depresif bozukluk %9, somatizasyon bozukluğu %5 ve panik bozukluk %2 oranında görülmektedir.
Mental Bozukluklar İçin Temel Risk Faktörleri
Mental sağlığı olumsuz etkileyen ve belirli grupları daha savunmasız hale getiren risk faktörleri şu şekilde gruplandırılmaktadır:
- Demografik ve Sosyal Faktörler: Kadın cinsiyeti, düşük sosyoekonomik düzey ve yoksulluk.
- Yaşam Olayları: Boşanma (depresyon riskini %30-40 artırır), eş veya çocuk kaybı, göç ve sığınmacılık.
- Travmalar: Çocukluk çağı travmaları (istismar), yaşamı tehdit eden olaylar ve posttravmatik stres bozukluğu.
- Biyolojik Etkenler: Kalıtımsal riskler ve kronik fiziksel hastalıklara sahip olmak.
DSÖ Mental Sağlık Eylem Planı (2013-2020)
DSÖ, “Mental Sağlık Yoksa, Sağlık Yok” ilkesiyle çok boyutlu bir yaklaşım benimsemiştir. Bu plan; iyilik hali, insan hakları, politikalar ve ayrımcılığın önlenmesi gibi faktörleri bir arada ele alır. Özellikle ağır mental bozukluğu olan bireylerin, genel popülasyona göre %40-60 oranında daha erken ölmesi, acil eylem gerekliliğini ortaya koymaktadır.
Eylem Planının 6 Temel Yaklaşımı
- Evrensel Kapsayıcı Sağlık: Herkes için ulaşılabilir hizmet.
- İnsan Hakları: Yasaların insan haklarına uygun düzenlenmesi.
- Kanıta Dayalı Yöntemler: Bilimsel araştırmaların desteklenmesi.
- Yaşam Boyu Yaklaşım: Doğumdan ölüme kadar kesintisiz hizmet.
- Multi Sektörel Yaklaşım: Farklı sektörlerin iş birliği.
- Bireylerin Desteklenmesi: İstihdam ve sosyal hayata katılımın güçlendirilmesi.
Türkiye’de Ruh Sağlığı Hizmet Modelleri ve Gelecek Hedefleri
Türkiye’de ruh sağlığı hizmetleri ağırlıklı olarak hastane temelli model ile yürütülmektedir. Ancak yatak sayısının yetersizliği (100 bin kişiye 10 yatak) ve uzman personel eksikliği nedeniyle model değişikliği öngörülmektedir. Avrupa ortalaması 100 bin kişiye 12.9 uzman iken, Türkiye'de bu sayı 2.2 düzeyindedir.
Önerilen Hizmet Modelleri
- Hastane Temelli Model: Uzun süreli yatış ve medikal tedavi odaklıdır ancak rehabilitasyon kapasitesi düşüktür.
- Toplum Temelli Model: Sosyal, ekonomik ve hukuki boyutları içeren ulaşılabilir bir sistemdir.
- Toplum-Hastane Denge Modeli: Ağır hastaların toplum içinde rehabilite edildiği, hafif vakaların ise birinci basamak sağlık hizmetlerine (aile hekimliği) entegre edildiği, Türkiye için en uygun görülen modeldir.
Ulusal Ruh Sağlığı Eylem Planı ve Stratejik Aktiviteler
Türkiye’nin ulusal planı; damgalamayla mücadeleden çocuk istismarının önlenmesine kadar geniş bir yelpazeyi kapsar. İntiharın önlenmesi, özellikle 15-19 yaş grubu için kritik bir hedeftir. Ayrıca, ruh sağlığı hizmetlerinin denetimi, yasal düzenlemelerin (istemsiz yatış vb.) insan haklarına uygun hale getirilmesi ve bağımlılıkla mücadele için çok boyutlu hizmet modellerinin oluşturulması planlanmaktadır.
