KİŞİLİK SORUNLARI VE KİŞİLİK BOZUKLUKLARI

Kişilik Kavramı ve Tanımı

Kişilik; felsefe, sosyoloji ve psikoloji disiplinleri tarafından farklı perspektiflerle ele alınan, oldukça kapsamlı ve tartışmalı bir kavramdır. En temel tanımıyla kişilik; bireyi diğerlerinden ayıran, kendisiyle ve çevresiyle kurduğu ilişki düzeylerini, bakış açılarını ve tepkilerini belirleyen bedensel, düşünsel ve ruhsal özelliklerin bütünüdür. Günlük yaşamda bu özellikler, tutarlı ve öngörülebilir tutum ve davranış örüntüleri şeklinde kendini gösterir.

Kişilik Bozukluğu Nedir?

Kişiliğin temel işlevi bireyi korumaktır. Ancak bu özellikler kişinin çevreye uyumunu bozmaya, günlük işlevselliğini engellemeye ve kişide sürekli bir gerilim-kaygı hali oluşturmaya başladığında kişilik bozukluğu kavramı gündeme gelir. Kişilik bozukluğu olan bireylerde davranışlar benlik tarafından tamamen benimsenmiştir ve kişi bunları değiştirmek istemez. Bu durum genellikle çocukluk döneminde başlar ve iş yaşamı ile sosyal ilişkilerde ciddi çatışmalara yol açar.

Kişilik bozuklukları şu dört alanın en az ikisinde kendini gösterir:

• Kendini, başkalarını ve olayları algılama biçimi
• Duygusal tepkilerin uygunluğu, yoğunluğu ve değişkenliği
• Kişiler arası işlevsellik
• Öfke, heyecan ve dürtü kontrolü

Kişilik Bozukluklarının Yaygınlığı ve Tedavisi

Toplumda görülme oranı %10-20 arasındadır ve erkeklerde kadınlara oranla 4-5 kat daha fazla rastlanır. Tedavi süreci oldukça zordur; ilaç tedavisi sınırlı yanıt verirken, ruhsal tedavi yaklaşımları bazen kısmi yarar sağlar. Kalıcı bir iyileşme ancak tüm yaşama yayılan, uzun soluklu bir eğitim ve rehabilitasyon programı ile mümkündür.

Kişilik Bozukluğu Grupları ve Özellikleri

Kişilik bozuklukları klinik özelliklerine göre üç ana kümede sınıflandırılır:

---

A Kümesi: Paranoid, Şizoid ve Şizotipal Kişilikler

1. Paranoid Kişilik

Temel özelliği başkalarına karşı duyulan sürekli kuşkuculuk ve güvensizliktir. Bu kişiler olayların altında gizli anlamlar arar, eleştiriye karşı aşırı duyarlıdır ve misilleme yapma eğilimindedir.

• Yaklaşım Stratejisi: Kişiliklerini değil, sadece hatalı davranışlarını hedef alın. Niyetlerinizi açıkça belirtin ve şüpheye yer bırakmayacak şekilde şeffaf olun.

2. Şizoid (İçekapanık) Kişilik

Duygusal soğukluk, resmiyet ve sosyal uzaklık ile karakterizedir. Tek başına yapılan etkinlikleri tercih ederler ve yakın arkadaşlık kurmakta zorlanırlar.

• Yaklaşım Stratejisi: Yalnız kalma isteklerine saygı duyun. Onlardan dışa dönük sosyal performanslar beklemeyin ve sessiz niteliklerini takdir edin.

3. Şizotipal Kişilik

Davranış, düşünce ve görünümde belirgin acayiplikler gösterirler. Büyüsel düşünceler (telepati, altıncı his) ve olağandışı algısal yaşantılar yaygındır.

• Yaklaşım Stratejisi: Zaman zaman psikotik ataklar geçirebilirler; bu durumlarda uzman desteği şarttır. İş yaşamında başarılı olabilirler ancak sosyal uyumları düşüktür.

---

B Kümesi: Borderline, Antisosyal, Histrionik ve Narsisistik Kişilikler

1. Borderline (Sınırda) Kişilik Bozukluğu

Kimlik duygusunda ve ilişkilerde yaygın dengesizlik hakimdir. Terk edilme korkusuyla kendine zarar verme (kesme, jilet atma) ve intihar tehditleri görülebilir.

• Yaklaşım Stratejisi: Güvenlerini kazanın ama taviz vermeyin. Öfke anlarında kum torbası yumruklama veya spor gibi zarar vermeyen deşarj yöntemlerine yönlendirin.

2. Antisosyal Kişilik Bozukluğu (Sosyopati/Psikopati)

Başkalarının haklarını çiğneme, vicdan azabı duymama ve sürekli yalan söyleme ile karakterizedir. Toplum için tehlikeli olabilirler.

• Yaklaşım Stratejisi: Korktuğunuzu belli etmeyin. Hatalarının bedelini ödemelerine izin verin, suçlarını örtbas etmeyin. Gerekirse hukuksal yollara başvurun.

3. Histrionik (Oyuncu) Kişilik

Sürekli ilgi odağı olma çabası, olayları dramatize etme ve yapay davranışlar ön plandadır. Duyguları yüzeyseldir ve telkine çok yatkındırlar.

• Yaklaşım Stratejisi: Normal ve sakin davranışlarını ödüllendirin. İletişimde mesafeli ve net olun.

4. Narsisistik Kişilik Bozukluğu

Kendini aşırı beğenme, üstün görme ve empati yoksunluğu temel özelliklerdir. Sürekli övgü beklerler ve başkalarını kendi çıkarları için sömürebilirler.

• Yaklaşım Stratejisi: İçten davrandığı anları takdir edin. Sizi kullanmasına izin vermeyin ve sürekli taviz veren taraf olmayın.

---

C Kümesi: Çekingen, Bağımlı ve Obsesif Kişilikler

1. Sakınımlı (Kaçıngan) Kişilik Bozukluğu

Eleştirilmekten ve reddedilmekten aşırı korkarlar. Kendilerine güvenleri düşüktür ve sosyal ortamlardan kaçınırlar.

• Yaklaşım Stratejisi: Alaya almaktan kaçının. Korkularının üzerine aşamalı olarak gitmeleri için onları cesaretlendirin.

2. Bağımlı Kişilik Bozukluğu

Kendi başlarına karar veremezler ve sürekli birinin korumasına ihtiyaç duyarlar. Terk edilmemek için her şeye "evet" derler.

• Yaklaşım Stratejisi: Onların yerine karar vermeyin. Kendi başlarına başlattıkları girişimleri, başarısız olsalar bile destekleyin.

3. Saplantılı (Obsesif) Kişilik Bozukluğu

Aşırı dzen, titizlik ve mükemmeliyetçilik nedeniyle işleri bitirmekte zorlanırlar. Kuralcı ve inatçıdırlar.

• Yaklaşım Stratejisi: Takıntılarıyla alay etmeyin. Yaşamınıza aşırı müdahale ettiklerinde kesin bir tavır koyun ve gevşemeleri için alan yaratın.

4. Pasif-Agresif Kişilik

Resmi bir tanı kümesinde olmasa da, otoriteye karşı dolaylı direnç (işi savsaklama, surat asma, unutkanlık bahanesi) gösteren bir yapıdır.

• Yaklaşım Stratejisi: Sevecen olun ama her işin bir kuralı olduğunu net bir şekilde hatırlatın.

Tedavi Sürecinde Temel Amaçlar

Kişilik bozukluğu olan bireyler genellikle kendi istekleriyle tedaviye başvurmazlar. Tedavide temel hedefler şunlardır:

1. Kriz yönetimi: Akut dönemlerdeki duygusal patlamaları yatıştırmak.
2. Denge sağlama: Davranışlardaki tutarsızlıkları ve dürtüselliği azaltmak.
3. Toplumsal uyum: Empati yeteneğini geliştirerek sosyal entegrasyonu artırmak.
4. Güvenlik: Kendine veya çevreye yönelik yıkıcı (intihar vb.) davranışları önlemek.