Kişilik bozuklukları

Kişilik Bozuklukları: Epidemiyoloji, Etyoloji ve Klinik Sınıflandırma

Kişilik bozuklukları, bireyin içsel yaşantısında ve davranışlarında, içinde yaşadığı kültürün beklentilerinden belirgin olarak sapan, süreklilik arz eden bir örüntüdür. Toplumdaki yaygınlığı %6-9 dolaylarında seyreden bu bozukluklar, genellikle ilk bulgularını geç ergenlik veya erken erişkinlik döneminde gösterir. Cinsiyet dağılımı incelendiğinde, tüm kişilik bozuklukları toplamında kadın ve erkeklerin eşit oranda etkilendiği görülmektedir.

Kişilik Bozukluklarının Etyolojisi ve Nedenleri

Kişilik bozukluklarının ortaya çıkış nedenleri multifaktoryel (çok faktörlü) bir yapıya sahiptir. Gelişimsel süreçte bireysel zorluklar ve ailevi sorunlar sıklıkla gözlemlenirken, biyolojik faktörler de önemli bir rol oynamaktadır.

Suçlanan temel biyolojik ve çevresel faktörler şunlardır:

• Genetik yatkınlık (Tek yumurta ikizlerinde eş hastalanma oranı yüksektir)
• Perinatal travmalar
• Ensefalit öyküsü
• Kafa travmaları

Tedavi Yaklaşımları ve Prognoz

Kişilik bozukluğu olan bireylerde tedavi süreci, hastaların genellikle tedaviye karşı motive olmamaları nedeniyle karmaşık bir yapı arz eder. Tedavi planlamasında çok yönlü uygulamalar tercih edilir. Kullanılan başlıca yöntemler şunlardır:

Seyir ve Prognoz: Hastalığın seyri değişkendir. Genellikle durağan bir seyir izlese de işlevsellikte bozulmalara yol açabilir; ancak uygun yaklaşımlarla bazı hastaların düzelme gösterdiği bilinmektedir.

Kişilik Bozukluklarının Sınıflandırılması

DSM-IV tanı ölçütlerine göre kişilik bozuklukları, benzer özelliklerine göre üç ana kümede (A, B ve C) ve "Başka Türlü Adlandırılamayan" kategorisinde incelenir.

A Kümesi: Garip ve Eksantrik Bozukluklar

1. Paranoid Kişilik Bozukluğu: Temel özelliği, başkalarının davranışlarını kötü niyetli olarak yorumlayıp sürekli bir güvensizlik ve kuşkuculuk göstermektir. Tanı için aşağıdaki kriterlerden en az dördü bulunmalıdır:

• Sömürüldüğüne veya zarar gördüğüne dair yersiz kuşkular.
• Sadakat ve güven üzerine yersiz şüpheler.
• Bilgilerin aleyhine kullanılacağı korkusuyla sır vermeme.
• Sıradan olaylardan aşağılayıcı anlamlar çıkarma.
• Sürekli kin besleme ve haksız sadakatsizlik kuşkuları.

2. Şizoid Kişilik Bozukluğu: Toplumsal ilişkilerden kopma ve duyguların anlatımında kısıtlılık ile karakterizedir. Belirtileri şunlardır:

• Yakın ilişkilere girmeme ve bunlardan zevk almama.
• Tek başına yapılan etkinlikleri tercih etme.
• Cinsel deneyime karşı ilgisizlik.
• Duygusal soğukluk ve tekdüze duygulanım.

3. Şizotipal Kişilik Bozukluğu: Bilişsel veya algısal çarpıklıklar ve alışılmışın dışında davranışlarla kendini gösterir. Referans fikirler, büyüsel düşünceler ve aşırı toplumsal anksiyete belirgin özellikleridir.

B Kümesi: Uyumsuz, Dengesi ve Tutarsız Bozukluklar

1. Antisosyal Kişilik Bozukluğu: 15 yaşından beri süregelen, başkalarının haklarını saymama ve ihlal etme örüntüsüdür. Kişi en az 18 yaşında olmalı ve geçmişinde davranım bozukluğu kanıtları bulunmalıdır. Temel özellikleri yalan söyleme, dürtüsellik ve vicdan azabı çekmemedir.

2. Borderline (Sınırda) Kişilik Bozukluğu: İlişkilerde, benlik algısında ve duygulanımda yoğun tutarsızlık görülür.

• Terkedilmeden kaçınmak için çılgınca çabalar.
• İdealize etme ve yerin dibine sokma arasında gidip gelen ilişkiler.
• Kimlik karmaşası ve kendine zarar verme olasılığı yüksek dürtüsellik.
• Sürekli boşluk hissi ve yoğun öfke.

3. Histrionik Kişilik Bozukluğu: Aşırı duygusallık ve ilgi odağı olma arayışı ile karakterizedir. İlgi çekmek için fiziksel görünümü kullanma, yapmacık davranışlar ve telkine yatkınlık görülür.

4. Narsisistik Kişilik Bozukluğu: Üstünlük duygusu, beğenilme gereksinimi ve empati yapamama temel özellikleridir. Kendisinin çok önemli olduğuna inanır ve başkalarını kendi çıkarları için kullanır.

C Kümesi: Korkak ve Anksiyöz Bozukluklar

1. Çekingen Kişilik Bozukluğu: Toplumsal ketlenme, yetersizlik duyguları ve olumsuz değerlendirilmeye karşı aşırı duyarlılık görülür. Eleştirilme korkusuyla sosyal ortamlardan kaçınırlar.

2. Bağımlı Kişilik Bozukluğu: Başkaları tarafından bakılma gereksiniminin aşırı olması nedeniyle ortaya çıkan uysal ve yapışkan davranışlar bütünüdür. Karar vermede güçlük ve yalnız kalamama korkusu hakimdir.

3. Obsesif-Kompulsif Kişilik Bozukluğu: Esneklik ve verimlilik pahasına mükemmeliyetçilik, düzenlilik ve kontrol üzerine aşırı kafa yorma durumudur. Ayrıntılarla uğraşmaktan asıl amacı unutma ve aşırı katılık görülür.

Başka Türlü Adlandırılamayan Kişilik Bozuklukları

Özgül bir tanı ölçütünü tam karşılamayan ancak kişilik bozukluğu örüntüsü gösteren durumlardır. Depresif kişilik bozukluğu ve pasif-agresif kişilik bozukluğu bu kategoriye örnek gösterilebilir.

---

Kaynakça:

• E. Köroğlu (ed) DSM-IV Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı, APA, 1994. (Türkçe Çevirisi, Medikomat, 1995).
• Kaplan HI, Benjamin JS, Grebb JA (ed) Kaplan and Sadock's Synopsis of Psychiatry, 7th ed, 1994.