Diyabet Tanı ve Tedavi Rehberi

Çocukluk Çağı Diyabeti: Tanım ve Tanı Kriterleri

Diyabet, insülin sekresyonundaki eksiklik veya insülin etkisindeki bozukluklar sonucu gelişen, açlık veya tokluk hiperglisemisi ile karakterize kronik bir metabolizma hastalığıdır. Çocuk ve adolesanlarda tanı, klinik semptomların varlığı ve kan şekeri ölçümleriyle konur. Poliüri (sık idrara çıkma), polidipsi (aşırı susama), noktüri (gece idrara çıkma) ve kilo kaybı gibi semptomlar gösteren hastalarda venöz kan şekeri ölçümü esastır.

Diyabet Tanı Kriterleri

Aşağıdaki bulgulardan birinin varlığı diyabet tanısı için yeterlidir:

• Açlık kan şekerinin ≥ 126 mg/dl olması.
• OGTT (Şeker Yükleme Testi) 2. saat kan şekerinin ≥ 200 mg/dl olması.
• Rasgele kan şekerinin ≥ 200 mg/dl olması ve klasik diyabet semptomlarının eşlik etmesi.
• HbA1c düzeyinin %6,5’ten büyük olması (Tip 1 diyabet tanısında tek başına kullanımı tartışmalıdır).

Diyabet Tiplendirmesi ve Ayırıcı Tanı

Çocukluk çağı diyabeti; Tip 1 (T1DM), Tip 2 (T2DM), monojenik diyabet (MODY) ve sekonder nedenlere bağlı diyabet olarak dört ana grupta incelenir. Vakaların %85-95'i T1DM olsa da, obezite artışı nedeniyle T2DM ve MODY ile karışabilmektedir. Doğru tiplendirme, gereksiz tetkiklerin önlenmesi ve doğru tedavi protokolünün uygulanması açısından kritiktir.

Ayırıcı Tanıda Kullanılan Belirteçler

1. Klinik Bulgular: Aile öyküsü (MODY'de %90), obezite, akantozis nigrikans (T2DM belirtisi) ve DKA varlığı.
2. Metabolik Belirteçler: Beta hücre rezervini gösteren C-peptid düzeyi ve lipid profili.
3. İmmün Belirteçler: Anti-GAD, ICA, IAA, IA2 ve ZnT8 otoantikorları. (T1DM'de %80-90 pozitiftir).
4. Genetik Belirteçler: T1DM için HLA analizleri, monojenik diyabet şüphesinde ise GCK, HNF1A ve HNF4A gen analizleri.

İnsülin Tedavi Yöntemleri ve Yönetimi

Çocuklarda en fizyolojik yaklaşım, bazal ve bolus insülinin birlikte kullanıldığı yoğun insülin tedavisidir. Günlük ihtiyacın %40-60'ı bazal insülin (Glarjin, Detemir) olarak, geri kalanı ise öğün öncesi hızlı etkili analoglar olarak planlanır.

Kan Şekeri Hedefinden Sapmalarda Çözümler

• Sabah yüksekliği: Akşam yemeği sonrası yüksekse bolus dozu artırılır; gece 02:00-04:00 arası düşükse (Somogyi) bazal doz azaltılır.
• Egzersiz yönetimi: Kan şekeri >250 mg/dl ve keton pozitifse egzersiz yapılmamalıdır. Egzersiz sonrası hipoglisemiyi önlemek için ek karbonhidrat alınmalı veya bazal doz %10-20 azaltılmalıdır.

Yaş Gruplarına Göre Diyabet Eğitimi

• Bebeklik Dönemi (0-1 Yaş): Hipoglisemi açısından en riskli gruptur. Belirtiler (emme güçlüğü, uyku hali) güç tanınır. Sık kan şekeri takibi hayati önem taşır.
• Süt Çocuğu (1-3 Yaş): Hareketliliğin artmasıyla hipoglisemi riski süreklidir. Aile, öfke nöbetlerini hipoglisemiden ayırt etmeyi öğrenmelidir.
• Okul Dönemi (7-12 Yaş): Sorumluluk yavaş yavaş çocuğa devredilir ancak aile gözetimi şarttır. Okul yönetimi ve öğretmenler (hipoglisemi müdahalesi, sınav hakları) bilgilendirilmelidir.
• Adolesan Dönem (12-21 Yaş): Bağımsızlık isteği ve psikososyal stresler nedeniyle tedavi uyumu zorlaşabilir. Depresyon ve riskli davranışlar (alkol, sigara) açısından izlenmelidir.

Diyabetik Ketoasidoz (DKA) ve Acil Müdahale

DKA, insülin eksikliğine bağlı gelişen acil bir tablodur. Tedavide temel ilkeler şunlardır:

• Sıvı Tedavisi: Rehidratasyon 48 saate yayılmalı, beyin ödemi riskine karşı sıvı hızı dikkatli ayarlanmalıdır.
• Potasyum: Renal fonksiyonlar normalse, insülin tedavisiyle düşecek olan potasyumu desteklemek için sıvılara mutlaka eklenmelidir.
• Serebral Ödem: Baş ağrısı, bradikardi ve bilinç değişikliği durumunda acilen Mannitol veya %3 NaCl uygulanmalıdır.

Sosyal Haklar ve Yasal Mevzuat

Tip 1 diyabetli bireyler, Türkiye'deki mevzuata göre süreğen hastalık kapsamında engelli haklarından yararlanabilirler.

• %40 ve üzeri rapor: Kamuda istihdam (EKPSS), vergi indirimi, ücretsiz toplu taşıma ve erken emeklilik imkanı sağlar.
• Eğitim Hakları: ÖSYM ve MEB sınavlarında şeker ölçüm cihazı, insülin pompası ve ek gıda bulundurma hakkı mevcuttur.
• Askerlik: Tip 1 diyabetli bireyler askerlik hizmetinden muaftır.