Dikkat eksikliği hiperkativite bozukluğu

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir?

Çocuğunuz hareketli mi, neşeli mi yoksa gerçekten hiperaktif mi? Her çocuk zaman zaman stres veya coşkuya bağlı olarak hiperaktif davranışlar sergileyebilir. Ancak gerçek Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), bu özelliklerin geçici değil, daimi olmasıyla karakterize edilen kalıcı bir psikiyatrik bozukluktur.

Bir çocuğa DEHB tanısı konulabilmesi için davranışların geçmişi, sebepleri, başlangıç yaşı ve süresi titizlikle incelenmelidir. Bu durum, çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine uygun olmayan aşırı hareketlilik, ataklık ve dikkat süresinin kısalığı ile kendini gösterir. Ayrıca bu tabloya öğrenme güçlükleri ve özel öğrenme bozuklukları da eşlik edebilmektedir.

DEHB Tanı Kriterleri ve Görülme Sıklığı

DEHB belirtilerinin tıbbi bir tanı olarak kabul edilebilmesi için belirli kriterlerin karşılanması şarttır. Bu kriterler, durumun geçici bir yaramazlık mı yoksa klinik bir bozukluk mu olduğunu ayırt etmeyi sağlar.

• Belirtiler 7 yaşından önce ortaya çıkmış olmalıdır.
• Davranışlar en az 6 aydır kesintisiz devam etmelidir.
• Belirtiler hem ev hem okul gibi en az iki ayrı ortamda gözlemlenmelidir.
• Yaşanan sorunlar bireyin günlük yaşamını etkileyecek düzeyde yoğun olmalıdır.

Toplumdaki yaygın inanışın aksine, DEHB sadece "çok zeki" çocuklarda görülmez. Hiperaktif çocukların çoğu normal zekâya sahiptir; bununla birlikte normal altı zekâ düzeyine sahip olup DEHB tanısı alan çocuklar da mevcuttur. İstatistiklere göre DEHB'nin görülme sıklığı okul çağındaki çocuklarda %3-5 arasındayken, ülkemizde kentsel bölgelerde bu oran %6,5'e kadar çıkmaktadır. Erkek çocuklarda görülme oranı kızlara göre 4-9 kat daha fazladır.

DEHB'nin Üç Temel Alt Tipi

DEHB belirtileri; dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik olmak üzere üç ana başlık altında toplanır. Çocuklar bu belirtileri farklı kombinasyonlarda sergileyebilirler.

1. Dikkat Eksikliğinin Ön Planda Olduğu Tip

Bu tipte bireyin dikkat süresi ve yoğunluğu yaşına göre oldukça düşüktür. Dikkat eksikliği olan çocuklar, kalabalık ve gürültülü ortamlarda odaklanmakta zorlanırken, ilgilerini çeken konularda (bilgisayar oyunları veya sevilen programlar gibi) daha uzun süre odaklanabilirler.

Temel Belirtiler:

• Belirli bir konuya odaklanamama ve kolayca dikkatin dağılması.
• Dağınıklık, unutkanlık ve sık eşya kaybetme.
• Okuma ve yazma hataları, ders araç gereçlerini unutma.
• Görevleri bitirememe ve talimatları takip edememe.

2. Hiperaktivite ve İmpulsivitenin Ön Planda Olduğu Tip

Aşırı hareketlilik (hiperaktivite), gelişim düzeyine uygun olmayan bir hareketlilik halidir. Dürtüsellik (impulsivite) ise bireyin kendini kontrol edememesi, sonuçları düşünmeden hareket etmesidir.

Temel Belirtiler:

• Sürekli hareket halinde olma (bir motor tarafından sürülüyormuş gibi).
• Çok konuşma, sırasını bekleyememe ve başkalarının sözünü kesme.
• Sakin bir şekilde oyun oynayamama.
• Sorulan sorulara, soru tamamlanmadan cevap verme.

3. Birleşik Tip

Hem dikkat eksikliği hem de hiperaktivite-dürtüsellik belirtilerinin aynı anda ve yoğun olarak görüldüğü tiptir. Klinik vakalarda en sık görülen tip birleşik tiptir.

Tanı Süreci ve Tedavi Yöntemleri

DEHB tanısı, multidisipliner bir yaklaşımla konulur. Bir psikolog tarafından çocuğun mental becerilerini ve davranışlarını ölçen testler uygulanırken, çocuk psikiyatristi tıbbi muayene ve tetkikleri gerçekleştirir. Bu süreçte aile ve öğretmenden gelen gözlemler kritik öneme sahiptir.

Belirtiler genellikle ilkokula başlama ile belirginleşir. 3. sınıftan itibaren derslerin yoğunlaşmasıyla birlikte akademik başarıda düşüş gözlemlenebilir. En etkin tedavi yöntemi, davranışçı eğitimler ile ilaç tedavisinin eş zamanlı olarak sürdürülmesidir. Bu süreçte ailenin, doktor ve terapist ile sürekli iş birliği içinde olması başarının anahtarıdır.