Çocuklarda problem davranışlar
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Çocuklarda Problem Davranış Nedir?
Problem davranışlar, genel olarak çocuğun eğitim, öğrenim ve beceri geliştirme süreçlerini olumsuz yönde etkileyen, kendisine veya çevresine zarar verme ya da rahatsızlık verme potansiyeli taşıyan eylemlerdir. Bu tür davranışlar genellikle okul öncesi dönemde veya okul çağında belirginleşir. Erken dönemde önlem alınmadığı takdirde, bu durumun çocukların genel gelişim süreçlerini baltalayabileceği unutulmamalıdır.
Problem davranışlar çoğunlukla 10 yaş altındaki çocuklarda görülse de çocukluğun her evresinde ortaya çıkabilir. Bu durumun altında yatan pek çok farklı faktör bulunmaktadır. Psikolojik özellikler, aile ortamı, okul uyumsuzluğu, olumsuz rol modeller ve kitle iletişim araçlarının etkileri, çocuklarda tekrarlayan sorunlu davranışların temelini oluşturabilir.
Çocuklarda Problem Davranışların Sebepleri Nelerdir?
Çocukların olumsuz davranışlar geliştirmesinin arkasında ailevi, akademik veya çevresel birçok etken yatar. Ancak, davranışın oluşmasına zemin hazırlayan dış etkenler ile çocuğun bu davranışı sergileme amacını birbirinden ayırmak kritik bir öneme sahiptir.
Çocuklar genellikle şu nedenlerle sorunlu davranışlar sergilerler:
- Kendilerini ifade etme çabası
- İlgi ve dikkat çekme isteği
- Bir isteğin yerine getirilmesini sağlama
- Engellenme hissi ve yetersizlik duygusu
- İnatlaşma arzusu
- Bulunulan ortamı sevmeme veya uyum sağlayamama
- Ortamda sevilmeyen bir kişinin veya nesnenin varlığı
- Mevcut bir hastalığın fiziksel veya psikolojik etkileri
Problem Davranışların İşlevleri ve Pekiştirilme Süreçleri
Problem davranışların süreklilik kazanması, genellikle bu davranışın çocuk için bir işlevi olmasından kaynaklanır. Bu işlevler dört ana başlıkta incelenebilir:
1. Sosyal İlgi ve Dikkat Elde Etme
Bazı davranışlar, çevredeki kişilerin gösterdiği yoğun ilgi nedeniyle olumlu pekiştirilmektedir. Normal ve uygun davranışlar bazen gözden kaçarken; saldırganlık veya kendine zarar verme gibi durumlar daha duygusal ve hızlı tepkiler alır. Bu fiziksel temas ve sosyal onaylama, istemeden de olsa olumsuz davranışın yerleşmesine neden olur.
2. Nesne Elde Etme
Çocuklar; yiyecek, oyuncak veya belirli bir etkinliğe katılım gibi somut ödüllere ulaşmak için problem davranışları bir araç olarak kullanabilirler. Yapılan bilimsel çalışmalar, deneklerin istedikleri nesneye ulaşmak adına bilinçli olarak sorunlu davranışlar sergilediğini doğrulamaktadır.
3. Duyusal Uyaran Elde Etme
Davranışın bir diğer nedeni ise bireyin bu eylem sonucunda görme, işitme veya dokunma gibi duyusal geri bildirimler almasıdır. Birey, bu yolla duyusal bir tatmin yaşayabilir ya da rahatsız edici bir uyaranı azaltabilir.
4. Kaçma ve Kaçınma
Bireyler, istenmeyen durumlardan uzaklaşmak için problem davranışlara başvurabilirler. Örneğin; odasını toplaması istenen bir çocuğun öfke nöbeti geçirmesi üzerine annesinin pes ederek odayı kendisinin toplaması, çocuğa öfke nöbetinin bir "kaçış yolu" olduğunu öğretir. Bu durum, çocuğun sorumluluktan kaçınmasını pekiştirir.
Davranış Değerlendirme ve Müdahale Yöntemleri
Sorunlu bir davranışla karşılaşıldığında ilk adım, davranışın sebebini tespit etmek ve buna yönelik girişimlerde bulunmaktır. Davranışın şiddeti, sıklığı ve süresi objektif verilerle değerlendirilmelidir. Ebeveynlerin beklentilerinin gerçekçiliği bu noktada sorgulanmalıdır.
| Değerlendirme Kriteri | Açıklama |
|---|---|
| Sıklık | Davranışın gün veya hafta içindeki tekrarlanma sayısı. |
| Şiddet | Davranışın verdiği zararın veya tepkinin derecesi (1-5 arası puanlama). |
| Süre | Davranışın ne kadar sürdüğü (Örn: 2 dakikalık nöbet vs. 30 dakikalık nöbet). |
Örneğin, 8 yaşındaki Mehmet’in ebeveynleri bir davranış çizelgesi kullanarak, öfke nöbetlerinin televizyon programı sonrasında arttığını fark etmiş ve sadece günlük programı değiştirerek sorunu çözmüşlerdir. Benzer şekilde, ebeveynlerin subjektif yorumlar yerine (Örn: "Çok öfkeli") objektif puanlamalar (Örn: "5 üzerinden 3 şiddetinde") yapması, müdahale stratejisini belirler.
Sonuç ve Uzman Desteği
Her şeyden önce, çocuğun sürekli sergilediği sorunlu davranışın kök nedeni bulunmalı ve bu neden ortadan kaldırılmalıdır. Davranışların değiştirilmesi sürecinde bir uzmana başvurmak büyük önem taşır. Aile ile iş birliği içinde yürütülen profesyonel çalışmalar, problem davranışların çözümünde kısa sürede kalıcı ve olumlu sonuçlar vermektedir.
