çocuklarda mükemmelliyetçilik gelişimi

Çocuklukta Mükemmeliyetçiliğin Kökenleri ve Gelişim Süreçleri

Mükemmeliyetçiliğin ne olduğunu ve temel özelliklerini daha önce ele almıştık. Bu yazıda, bireylerin nasıl mükemmeliyetçi bir yapı geliştirdiğine dair bilimsel hipotezlere ve gelişim süreçlerine odaklanacağız. Çeşitli araştırmalar, mükemmeliyetçiliğin çocukluk döneminde şekillenmeye başladığını; özellikle ebeveyn baskısı ve ebeveyn rollerindeki değer değişimleriyle yakından ilişkili olduğunu göstermektedir.

Bu alanda en kapsamlı çalışmaları yürüten bilim insanı Gordon Flett, çocuklukta mükemmeliyetçilik oluşumunu açıklayan dört temel model tanımlamıştır. Bu modeller; sosyal beklentiler, sosyal öğrenme, sosyal reaksiyon ve endişeli yetiştirme başlıkları altında incelenmektedir.

1. Sosyal Beklentiler Modeli

Bu modelde çocuk, büyüme sürecinde ancak mükemmel olduğunda ebeveynleri tarafından kabul gördüğünü tecrübe eder. Eğer çocuk ebeveynlerinin yüksek beklentilerini karşılayamayacak durumdaysa, bu süreç düşük benlik saygısı gelişimiyle sonuçlanabilir. Bazı ebeveynler, çocuklarından ulaşılması güç, aşırı yüksek standartlara uyum sağlamasını talep ederler.

Ebeveynlerinin isteklerini karşılayamayan çocuklar, kendilerini çaresiz ve yardıma muhtaç hissedebilirler. Bu durum, sosyal olarak belirlenen mükemmeliyetçilik yapısında sıkça görülür. Bazı durumlarda ise baskı sadece aileden değil, çevredeki diğer kişilerden de gelebilir. Öte yandan, ebeveynlerin hiçbir beklentisinin olmaması da çocuk için risklidir; çocuk, bu belirsizlik ve ilgisizlikle başa çıkmak için kendi yüksek standartlarını belirleyerek bir tür savunma geliştirir. Bu yapı, genellikle obsesif kompulsif aile profillerinde gözlemlenir.

2. Sosyal Öğrenme Modeli

Sosyal öğrenme modeline göre mükemmeliyetçilik, ebeveynlerin davranışlarının çocuk tarafından taklit edilmesi yoluyla gelişir. Mükemmeliyetçi ebeveynlere sahip olan çocuklar, bu tutumu anne ve babalarından öğrenirler. Çocuk, ebeveynini idealize edilmiş bir model olarak görür ve onlar gibi kusursuz olmaya çalışır.

Bu süreçte çocuklar, başkalarının kendilerini değerlendirme biçimlerini içselleştirir ve bu modelleri benimserler. Sonuç olarak mükemmeliyetçilik, aileden çocuğa aktarılan bir davranış kalıbı haline gelir.

3. Sosyal Reaksiyon Modeli

Bazı çocuklar, gelişim süreçlerinde fiziksel saldırı, sevginin geri çekilmesi gibi ruhsal travmalar veya kaotik aile ortamları gibi olumsuz koşullara maruz kalırlar. Bu tip durumlarda mükemmeliyetçilik, bir başa çıkma mekanizması olarak ortaya çıkar. Çocuk, maruz kaldığı kötü davranışlardan, utançtan veya hakaretlerden kaçınmak amacıyla mükemmel olması gerektiğine inanır.

Bu durum özellikle narsisistik kişilik yapısına sahip mükemmeliyetçilerde belirgindir. Çocuk, "Mükemmel olursam kimse bana zarar veremez" algısını geliştirir. Sosyal beklentiler modelinden farklı olarak burada standartlara uyma zorunluluğundan ziyade; düşmanca tavırlar, sıcaklık eksikliği ve cezalandırıcı yöntemlere karşı bir tepkisellik söz konusudur.

4. Kaygılı Yetiştirme Modeli

Bu modelde ebeveynler, aşırı endişeli bir yetiştirme tarzı benimserler. Hatalara aşırı odaklanılır ve çocuğun asla hata yapmaması istenir. Ebeveynlerin, çocuklarının mükemmel olamamasına dair ciddi korkuları mevcuttur. Bu durum, anksiyete bozukluğu görülen aile modelleriyle benzerlik taşır.

Çocuktan, olası hataların gelecekteki yaşamını nasıl etkileyeceğine ve başkaları tarafından nasıl olumsuz değerlendirileceğine sürekli dikkat etmesi istenir. Bu yetiştirme tarzı şu unsurları içerir:

• Hatalardan aşırı derecede korkmak.
• Hataların doğurabileceği sorunlara sürekli odaklanmak.
• Başkalarının eleştirilerine karşı aşırı duyarlılık geliştirmek.

Mükemmeliyetçi Aile Yapısının Genel Özellikleri

Araştırmalar, mükemmeliyetçi bireylerin yetiştiği aile ortamlarının belirli ortak özelliklere sahip olduğunu göstermektedir. Bu ailelerin genel karakteristikleri şu şekilde tablolaştırılabilir: