Çocuklarda Akut İshaller
Çocuklarda Akut İshaller
Prof. Dr. Ayşe Berna Anıl
Sevgili aileler, ishal tüm dünyada yaygın ve önemli bir sağlık sorunudur. Çocukta sıvı kaybı
(dehidratasyon) ve elektrolit dengesizliğine yol açarak hastaneye yatış gerektirebilir, tedavi
edilmezse daha ciddi sonuçlar görülebilir.
Çocuğun yaşına, kilosuna ve beslenmesine göre bağırsak hareketlerinin hacmi, sıklığı ve
kıvamı değiştiğinden ishalin tanımı da buna göre farklı olmaktadır. Küçük bebekler günde 3-
10 kez kaka yapabilir. Anne sütü alan bebekler mama ile beslenenlere göre daha sık dışkılar.
Ayrıca anne sütü ile beslenenler daha yumuşak, sarı, yeşil veya kahverengi, pürtüklü kaka
yaparlar. Daha büyük çocuklar normalde günde bir-iki kez dışkılar fakat her çocuğun farklı
olabileceği unutulmamalıdır. İshal genellikle bebeklerde dışkı sıklığının günde normal sayının
iki katına çıkması olarak tanımlanır. Daha büyük çocuklarda günde üç veya daha fazla gevşek
veya sulu dışkılama olarak tanımlanır.
Akut ishaller iki haftadan daha kısa sürelidir ve çoğunlukla enfeksiyonlara bağlıdır. En sık
neden virüslerdir. Özellikle rotavirüs ishali 6-24 ay arası çocuklarda sıktır ve çok ciddi
tablolara neden olabilir. Virüsler ateş, sulu ishal, kusma, karın krampları, iştahsızlık, baş ağrısı
ve kas ağrıları yapabilir. Viral enfeksiyon genellikle maruziyetten 12 saat-5 gün sonra başlar
ve 3-7 gün içinde düzelir. Bakteriler, parazitler daha az sıklıkla ishale neden olur. Yüksek ateş
(>40 C), miktarı az kanlı dışkılama, karın ağrısı, merkezi sinir sistemi bulguları bakteriyel
etkenleri düşündürür. Antibiyotikler, besin alerjileri, besin zehirlenmeleri, diğer enfeksiyonlar
da ishale neden olabilir.
İshalli çocuklarda hafif dehidratasyon (sıvı kaybı) yaygındır. Hafif dehidratasyonda ağız
kuruluğu, artan susuzluk ve idrar çıkışında hafif azalma görülür. İshalde öncelikle kaybedilen
sıvı ve elektrolitler verilmelidir. Bunun için Oral Rehidrasyon Sıvısı (ORS) kullanılmaktadır.
ORS, kusma ve ishal olan çocuklarda kaybedilen su ve elektrolitlerin en iyi şekilde yerine
konması için glukoz ve elektrolitler (sodyum, potasyum, klorür) içerir. ORS yerine çay, pirinç
suyu, meyve suyu, soda, enerji içecekleri ve diğer içeceklerin kullanılması önerilmemektedir.
Formüllerin oranlarının tam uygun olması gerektiğinden evde hazırlanan ORS’ler değil hazır
ORS’ler önerilmektedir. ORS, hafif-orta derecede sıvı kaybı olan, normal bir diyet yemeyi
reddeden veya kusma ve/veya ishali olan bir çocuğa evde verilebilir. ORS genellikle hafif-orta
dehidratasyonda yaklaşık 50 ml/kg 4-6 saatte, kaşık veya bardakla sık ve az miktarlarda
verilmelidir. Ayrıca her ishal için 10 ml/kg, her kusma için 2 ml/kg verilir. ORS içtikten hemen
sonra kusan, içmeyi reddeden bir çocuk, dehidratasyonun kötüleşmesi açısından yakından
izlenmelidir.
İshalli çocuklar bir an önce yaşına uygun beslenmelidir. Bu barsak hücrelerinin yenilenmesini
arttırır, iyileşmeye katkıda bulunur. Anne sütü alan bebeklerde anne sütü ile beslenmeye
devam edilmelidir. Mama ile beslenen çocuklarda mamayı sulandırma, sadece berrak
sıvılarla beslenme (ishal süresini uzatabilir) yapılmamalıdır. Bu uygulamalar çocuğun az kalori
almasına neden olur. Besinlerin temiz su ile hazırlandığından emin olunmalıdır. Yoğurt,
pirinç, patates, ekmek, yağsız tavuk ve et, meyve ve sebzeler, süt ürünleri (çocuğun sütü
sindirme sorunu olmadığı sürece) verilebilir. Laktozsuz formül süt, ishal mamaları rutin
olarak önerilmemektedir. Yağ oranı yüksek gıdalardan, bol şekerli içeceklerden, hazır paketli
gıdalardan, asitli içeceklerden, spor içeceklerinden kaçınılmalıdır. Kusma riskini azaltmak için
yiyecekler daha küçük miktarlarda, daha sık verilmelidir.
Çocuklarda ishal kesici ilaçları önermiyoruz. Kusmayı engelleyen ilaç doktor gerekli görürse
genelde tek doz uygulanabilir. Bakteriyel enfeksiyonlarda bile özel durum ve patojenler
dışında antibiyotik tedavisi gereksizdir. Uygun içerikli (L. Rhamnosus GG ve S. Boulardii) ve
güvenilir markaların probiyotikleri ishal süresini ve yoğunluğunu azaltır. Çinko, çinko
eksikliğinde ve gelişmekte olan ülkelerde ishalde kullanılabilir. İlaçlar doktorun gerekli
gördüğü durumlarda ve önerdiği şekilde kullanılmalıdır.
Doktor tarafından değerlendirilip evde izlenen bir çocukta aşağıdaki bulgular varsa mutlaka
doktora tekrar başvurulmalıdır:
●Kanlı ishal
●Bebeklerde birkaç saatten, çocuklarda sekiz saatten fazla herhangi bir şey yemeyi
veya içmeyi reddetmek
●Şiddetli, devam eden, tekrarlayan, rahatsız edici karın ağrısı
●Belirgin sinirlilik, uyuşukluk, davranış değişiklikleri
●Yoğun, tekrarlanan kusma
●Dehidratasyon bulguları (Kilo kaybı, halsizlik, ağız kuruluğu, göz yaşı yokluğu,
bebeklerde ve küçük çocuklarda 4-6 saat, daha büyük çocuklarda ise 6-8 saat boyunca
idrar yapmamak)
Çocuklar ishal olduğu sürece bulaşıcı kabul edilir. Bazı durumlarda bulaşıcılık ishal öncesi
başlayıp sonrasında da devam edebilir. Uygun el yıkama, enfeksiyonun yayılmasını
önlemenin en etkili yoludur. Eller su ve sabunla ıslatılmalı, en az 20 saniye boyunca avuç içi
ve sırtı, tırnaklar, parmak araları ve bilekler ovulmalıdır. Eller iyice durulanmalı ve tek
kullanımlık havluyla kurulanmalıdır. Uygun el hijyeni açısından çocuklarımıza örnek olmalıyız.
Hasta çocukları ishal geçinceye kadar okuldan veya kreşten uzak tutmak, enfeksiyonun
yayılmasını önler. Alkol bazlı el antiseptikleri, lavabonun bulunmadığı durumlarda elleri
dezenfekte etmek için iyi bir alternatiftir. Lavabo mevcut olduğunda gözle görülür şekilde
kirli eller sabun ve suyla yıkanmalıdır. Bebek bezini değiştirdikten veya kirli bir eşyaya
dokunduktan sonra, yiyecek hazırlamadan önce, yemek yemeden önce ve sonra, tuvalete
gittikten sonra, hayvanlara dokunduktan sonra, burnu sildikten veya hapşırdıktan sonra eller
yıkanmalıdır.
Ayrıca bebeklerde ciddi bir ishal nedeni olan Rota virüse karşı aşı yapılmalıdır.
Sevgili aileler, çocuğunuzun tanı ve tedavisi için mutlaka doktorunuza danışınız.