ANKSİYETE BOZUKLUKLAR
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Anksiyete (Kaygı) Nedir? Tanımı ve Genel Özellikleri
Anksiyete, nedeni tam olarak bilinmeyen, içten gelen, belirsiz ve korku dolu bir bunaltı duygusudur. Kişi, sanki kötü bir şey olacakmış endişesiyle sürekli bir alarm durumundadır. Bu duygu, yaşamı tehdit eden veya tehdit olarak algılanan içsel ve dışsal uyaranlara karşı geliştirilen bir tepkidir.
Anksiyete, hafif bir gerginlikten panik derecesine kadar farklı yoğunluklarda görülebilir. Her ne kadar patolojik bir durum olarak bilinse de, aslında bireyi tehlikelere karşı uyaran ve önlem almasını sağlayan koruyucu bir işlevi de mevcuttur. Eğer kişinin benlik (ego) gücü yeterliyse, savunma düzenekleri aracılığıyla bu kaygıyla baş edebilir. Bu nedenle, normal anksiyete ile patolojik olanı ayırt etmek her zaman kolay olmayabilir.
Anksiyete Bozukluklarının Oluş Nedenleri
Anksiyetenin ortaya çıkışına dair bilimsel dünyada kabul görmüş üç ana varsayım ve biyolojik temeller bulunmaktadır:
1. Psikolojik Varsayımlar
- Psikoanalitik Varsayım: Anksiyete, temelde bir iç çatışmanın (benlik, altbenlik ve üstbenlik arasında) ürünüdür. Bastırılamayan dürtüler bilinç dışında bir tehlike olarak algılanır ve bilinç düzeyine "serbest yüzen anksiyete" olarak yansır.
- Davranışçı Varsayım: Anksiyetenin öğrenilmiş bir süreç olduğu savunulur. Koşullu uyaranlar ve sosyal öğrenme (ailenin model alınması) bu süreçte etkilidir.
- Bilişsel (Kognitif) Varsayım: Kaygının nedeni olayın kendisi değil, kişinin o olayı çarpıtılmış düşünce örüntüleriyle nasıl yorumladığıdır.
2. Biyolojik Varsayımlar
Anksiyete bozukluklarında otonom sinir sisteminde sempatik etkinliğin arttığı gözlemlenir. Biyokimyasal açıdan noradrenalin ve serotonin düzeylerindeki artış ile kalıtımsal yatkınlıklar önemli rol oynar.
Anksiyete Bozukluklarının Sınıflandırılması (DSM-IV)
Anksiyete bozuklukları klinik pratikte aşağıdaki alt başlıklara ayrılır:
- Yaygın Anksiyete Bozukluğu
- Panik Bozukluk (Agorafobili veya Agorafobisiz)
- Özgül Fobi
- Sosyal Fobi
- Obsesif-Kompulsif Bozukluk (OKB)
- Posttravmatik Stres Bozukluğu (PTSB)
- Akut Stres Bozukluğu
- Genel Tıbbi Duruma Bağlı Anksiyete Bozukluğu
- Madde Kullanımına Bağlı Anksiyete Bozukluğu
Anksiyetenin Temel Klinik Belirtileri
Anksiyete bozuklukları dört ana kategoride kendini gösterir:
| Belirti Türü | Sık Görülen Bulgular |
|---|---|
| Bilişsel | Dikkat dağınıklığı, kontrolü yitirme kaygısı, gerçeklik duygusunda değişme. |
| Affektif | Korku, huzursuzluk, çaresizlik, alarm duygusu ve panik. |
| Davranışsal | Kaçınma davranışı ve dona kalma. |
| Fizyolojik | Çarpıntı, nefes darlığı, terleme, titreme, mide bulantısı ve kas gerginliği. |
Yaygın Anksiyete Bozukluğu ve Tedavisi
En az 6 ay süreyle hemen her gün devam eden, kontrol edilemeyen endişe ve gerginlik durumudur. Toplumda yaygınlığı %3-8 arasındadır ve kadınlarda iki kat daha fazla görülür. Hastalar genellikle fiziksel belirtiler (baş ağrısı, mide sorunları) nedeniyle psikiyatri dışı branşlara başvururlar.
- Sağaltım: Tedavi süreci genellikle 6-12 ay sürer. Antidepresanlar, beta blokerler ve kognitif-davranışçı terapiler oldukça etkilidir.
Panik Bozukluk ve Panik Atak
Aniden ortaya çıkan, yaklaşık 10 dakikada doruğa ulaşan ve yoğun bedensel belirtilerin eşlik ettiği korku nöbetleridir. Kişide ölüm korkusu veya çıldıracağı endişesi hakimdir. Eğer kişi yardım alamayacağı yerlerden (kalabalık, asansör vb.) kaçınıyorsa, bu tabloya Agorafobi eşlik ediyor demektir.
Özgül Fobi ve Sosyal Fobi
- Özgül Fobi: Belirli bir nesneye (hayvan, kan, yükseklik) karşı duyulan anlamsız korkudur. Temel mekanizma, bilinçdışı dürtülerin dış nesnelere aktarılmasıdır.
- Sosyal Fobi: Başkaları tarafından olumsuz değerlendirilme ve küçük düşme korkusudur. Genellikle ergenlik döneminde başlar ve sosyal beceri eğitimi ile tedavi edilebilir.
Obsesif Kompulsif Bozukluk (OKB)
Obsesyonlar, istenmeden gelen saplantılı düşüncelerdir; kompulsiyonlar ise bu düşüncelerin yarattığı kaygıyı azaltmak için yapılan yineleyici davranışlardır (yıkama, kontrol etme, sayma). OKB'de biyolojik nedenler ve serotonerjik sistemdeki aksaklıklar ön plandadır.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu (PTSB)
Savaş, doğal afet veya saldırı gibi ağır travmalardan sonra gelişir. Travmanın rüyalarda tekrar yaşanması, tetikte olma hali ve travmayı hatırlatan durumlardan kaçınma temel özelliklerdir. Belirtiler 1 aydan kısa sürerse Akut Stres Bozukluğu olarak tanımlanır.
Tıbbi Durum ve Madde Kullanımına Bağlı Kaygılar
Anksiyete bazen doğrudan fiziksel bir hastalığın (Tiroid, B12 eksikliği, aritmi) veya kullanılan bir maddenin (alkol, kokain, ilaç yan etkileri) sonucudur. Bu durumlarda öncelikle altta yatan tıbbi nedenin veya madde kullanımının kontrol altına alınması gerekir.
