Aile Terapisi Yaklaşımında Kendilik Kavramı: Bireyden İlişkilere Doğru Odaklanma
İçerik yapay zeka ile optimize edilmiştir
Bowen Kuramı ve Kendilik Kavramına Giriş
Aile terapisi literatüründe kendilik kavramı ele alındığında, Murray Bowen’ın görüşleri temel bir başlangıç noktası teşkil etmektedir. Bowen, hem ilişkiler bağlamında kendilik gelişimini hem de ilişkilerdeki duygusal kopuşu ilk tanımlayan kuramcıdır. Psikiyatrinin bir bilim dalı olarak biyoloji ve doğa bilimleriyle uyumlu kavramlar kullanması gerektiğini savunan Bowen, kendilik'in ayrımlaşması terimini bir hücrenin diğerinden ayrılması sürecine benzeterek literatüre kazandırmıştır.
Kendilik'in Ayrımlaşması: Intrapsişik ve Kişilerarası Boyutlar
Bowen’a göre kendilik, hem intrapsişik hem de kişilerarası nitelik taşıyan çift boyutlu bir kavramdır. Bu kavramın işleyişi şu iki temel düzlemde gerçekleşmektedir:
- Intrapsişik Boyut: Bireyin duyguları ile düşünceleri arasında ayrım yapabilme kapasitesini belirler.
- Kişilerarası Boyut: Bireyin anlamlı ötekilerden (aile, eş vb.) ne ölçüde bağımsızlaşabildiğini tanımlar.
Kendilik'in ayrımlaşması, kişinin duygusal süreçler ile nesnel entelektüel süreçleri birbirinden ayırabilme derecesidir. Bowen, insanları bu işlevler arasındaki ayrımlaşma veya kaynaşma düzeylerine göre bir yelpazede sınıflandırmaktadır.
Ayrımlaşma Düzeylerine Göre Kişilik Özellikleri
Aşağıdaki tablo, Bowen’ın kuramına göre düşük ve yüksek ayrımlaşma düzeyine sahip bireyler arasındaki temel farkları özetlemektedir:
| Özellik | Düşük Ayrımlaşma Düzeyi | Yüksek Ayrımlaşma Düzeyi |
|---|---|---|
| Karar Mekanizması | Duygusal sistemin baskısı altındadır. | Entelektüel işlevler özerktir. |
| Esneklik | Daha az esnek ve uyum kapasitesi düşüktür. | Daha esnek ve uyum sağlama yeteneği yüksektir. |
| Bağımlılık | Başkalarına bağımlı bir yapı sergiler. | Bağımsız hareket edebilir. |
| Stres Yönetimi | Duygular ve mantık birbirine karışır. | Stres anında nesnelliğini koruyabilir. |
Bireysellik ve Birliktelik Dengesi
Bowen, bireysellik ve birliktelik kavramlarını karşılıklı bir etkileşim çerçevesinde değerlendirir. Her birey, yaşam enerjisinin bir kısmını ilişkiyi sürdürmek (birliktelik) için, bir kısmını ise özerkliğini korumak (bireysellik) için harcar. Duygusal yoğunluğun yüksek olduğu ilişkilerde, taraflar değişime karşı aşırı duyarlı hale gelirler.
Eğer bir ilişkide enerji büyük oranda sınırlamalar ve bağımlılık için harcanıyorsa, bu durum ayrımlaşmamış bir ilişki yapısına işaret eder. Bu tür yapılarda bireyler, kendilerini güvende hissetmek için sürekli dışsal onay ve girdilere ihtiyaç duyarlar. Bu durum, entelektüel süreçlere zarar vererek duygusal yoğunluğu artırır ve işlevsel olmayan bir bağımlılık geliştirir.
Düşük Ayrımlaşmanın Yol Açtığı Davranış Örüntüleri
Kendilik'in ayrımlaşmasının düşük olduğu bireylerde ve aile sistemlerinde belirli tekrarlayıcı örüntüler gözlemlenmektedir. Bu örüntüler şunlardır:
- Kovalama ve Mesafe Koyma: Eşlerden birinin daha fazla yakınlık için baskı yapması, diğerinin ise uzaklaşması.
- Aşırı İşlevsellik veya Az İşlevsellik: Kararların mantıksal ilkeler yerine duygusal tepkilerle alınması sonucu rollerin dengesizleşmesi.
- Üçgenleşmeler: Eşler arasındaki gerilimi azaltmak amacıyla etkileşime üçüncü bir kişinin dahil edilmesi.
Yakınlık, Anksiyete ve Nesiller Arası Aktarım
İnsanlar doğası gereği yakınlık kurmayı arzularlar; ancak bu yakınlık arttıkça oluşan duygusal yoğunluk anksiyeteye neden olabilir. Bireyler bu anksiyete ile başa çıkmak için ya daha fazla yakınlaşma ya da tamamen uzaklaşma eğilimi gösterirler. Bowen’a göre her bireyin içinde kendilikten kaçan ve onu kovalayan iki zıt kutup bulunur.
Son olarak Bowen, bu sürecin nesiller arası aktarım yoluyla devam ettiğini savunur. Yüksek düzeyde ayrımlaşmış kişiler ailelerinden duygusal olarak kopmadan ayrışabilirken, düşük ayrımlaşmış kişiler aile sistemi içinde kaynaşma yaşayarak bağımsız hareket etme kabiliyetlerini yitirirler.
Kaynakça: Şafak Öztürk, C. & Arkar, H. (İlgili TR Dizin Makalesi)
