Yeme davranışı ve yeme bozuklukları

Yeme Bozuklukları: Modern Çağın Giderek Artan Sağlık Sorunu

Biyolojik, psikolojik ve sosyal etkenlerin karmaşık etkileşimi sonucu ortaya çıkan yeme bozuklukları, günümüzde toplumda görülme sıklığı hızla artan ciddi bir sağlık sorunudur. Yapılan araştırmalar, bu hastalıkların başlangıç yaşının giderek düştüğünü göstermektedir. Özellikle ergenlik dönemi, bu hastalık grubu için en riskli süreç olarak kabul edilmektedir.

Türkiye'de 2011 yılında yapılan bir çalışma, ergenlerde yeme bozukluğu görülme sıklığının %2,33 seviyesinde olduğunu ortaya koymuştur. Bu hastalıkların tedavisiz kalması durumunda ciddi tıbbi komplikasyonlara yol açabilmesi, konunun klinik önemini her geçen gün artırmaktadır.

Anoreksiya Nervoza ve Başlangıç Yaşı

Yeme bozuklukları içerisinde üzerinde en çok fikir birliği sağlanan ve klinik olarak en iyi tanımlanmış tablo Anoreksiya Nervoza (AN)'dır. Diğer yeme bozukluklarına kıyasla daha erken yaşlarda başlayan bu hastalık için kritik dönemler şu şekildedir:

• Anoreksiya Nervoza: Genellikle 14–16 yaş aralığında başlar.
• Bulimiya Nervoza: Biraz daha geç, 16–20 yaş aralığında ortaya çıkar.

Anoreksiya Nervoza Belirtileri ve Tanı Kriterleri

Anoreksiya nervoza, temelinde beden imgesi bozukluğu yatan, şişmanlama korkusu ve aşırı zayıf olma arzusunun yönlendirdiği klinik bir tablodur. ICD-10 kriterlerine göre, bir bireyin Anoreksiya Nervoza tanısı alması için Beden Kitle İndeksi'nin (BKİ) 17,5 kg/m²'nin altında olması beklenir.

Hastalığın temel tanı kriterleri şunlardır:

• Vücut ağırlığının sağlıklı normların %85'inin altına düşmesi.
• Büyüme süreci devam ederken uygun ağırlığa erişmeyi reddetme.
• Zayıf olunmasına rağmen kilo almaktan aşırı korkma.
• Beden biçimini algılamada bozukluk yaşanması.
• Kadınlarda üst üste en az üç adet döngüsünün (menstruel siklus) kaybı.

Hastalarda Görülen Tipik Davranış Biçimleri

Anorektik bireyler, zayıflıklarını kabul etmeme veya bedenlerinin belirli bölgelerinin (zayıf olsalar dahi) çok büyük olduğuna inanma eğilimindedir. Hastalığın ciddiyetini inkar ederek, kilo almayı önlemek için şu obsesyonel davranışları geliştirebilirler:

• Beslenme Alışkanlıkları: Aşırı yavaş ve az yeme, düşük kalorili gıdaları tercih etme, sürekli kalori hesaplama ve yiyecekleri küçük parçalara bölme.
• Ritüeller: Yiyecekleri biriktirme, başkaları için yemek pişirip kendisi yememe ve genellikle yalnız yemek yemeyi tercih etme.
• Kontrol Mekanizmaları: Sık aralıklarla tartılma, ayna karşısında sürekli vücudunu kontrol etme.
• Kompansatuar Yöntemler: Aşırı egzersiz yapma, kusma, laksatif veya diüretik kullanımı.

Risk Faktörleri ve Eşlik Eden Psikiyatrik Tablolar

Yeme bozukluklarının gelişiminde rol oynayan temel risk faktörleri arasında düşük benlik saygısı, kronik diyet yapma alışkanlığı ve zayıf olmayı dayatan sosyal baskılar yer alır. Ayrıca, bu hastalarda ek psikiyatrik tabloların görülme oranı oldukça yüksektir:

• Duygudurum bozuklukları
• Kişilik bozuklukları
• Alkol ve madde kullanımı
• İntihar eğilimi

Seyir, İyileşme Oranları ve Ölüm Riski

Anoreksiya Nervoza, psikiyatrik hastalıklar arasında en yüksek ölüm riskine sahip tablolardan biridir. Ölüm riski yıllık %0,59 olup, bu oran genel toplum ortalamasının 12 katıdır. Ölümlerin bir kısmı tıbbi komplikasyonlardan, %2-5'i ise intihardan kaynaklanmaktadır.

Araştırmalar, kilo alma korkusu veya beden algısı bozukluğu daha hafif olan vakalarda sonlanımın daha iyi olduğunu göstermektedir. Hastalığın ilk beş yılında, bireylerin %8 ile %62 oranında bulimik bir evreye geçiş yapabileceği de unutulmamalıdır.